AIBYNDY ASYRǴAN AIShYQTY ATA ZAŃ
Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Ata Zańnyń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Konstıtýsııa: birlik, turaqtylyq, órkendeý» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Jıynǵa Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq Keńesi, Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshylyǵy, Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyq, Qazaqstannyń Joǵarǵy Soty, elimizdiń Bas prokýratýrasy, Qazaqstannyń Ádilet, Syrtqy ister mınıstrlikteri, Astana qalasy ákimdigi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıteti, sondaı-aq, Eýropa Keńesiniń Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq komıssııasy uıytqy boldy. Konferensııa jumysyna Úkimet músheleri, Parlament palatalarynyń tóraǵalary men depýtattary, Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy men músheleri, bedeldi halyqaralyq uıymdar delegasııalary, sonymen qatar, 28 eldiń quqyq qorǵaý mekemeleri men prokýratýralarynyń, sottarynyń, konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń basshylary, otandyq jáne sheteldik tanymal zańger-ǵalymdar, saıasattanýshylar men sarapshylar qatysty. Ǵylymı-tájirıbelik konferensııany ashqan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy Igor Rogov Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamalaryna sáıkes, bıylǵy jyly ortaq tarıhı tamyry bar birqatar eleýli oqıǵanyń ótip jatqanyna toqtaldy. Olar – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy. Elimiz Konstıtýsııasy tek qana qazirgi zamanǵy álemdik quqyqtyq ǵylymnyń jetistikterin ǵana emes, sondaı-aq, qazaq memlekettiliginiń tuńǵysh aktileriniń áleýetin de qamtydy. Olarǵa «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Táýke hannyń Jeti Jarǵysy», sonymen qatar basqa da quqyqtyq-zańdyq erejelerdi jatqyzýǵa bolady. Al 1995 jyly 30 tamyzda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa Qazaqstannyń demokratııalyq, zaıyrly-quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde qalyptasýynyń, bekitilýiniń, damýynyń aıshyqty sımvolyna aınaldy», – dedi I. Rogov. Osydan keıin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevqa sóz berildi. Qymbatty otandastar, qadirli konferensııaǵa qatysýshylar, – dep bastady sózin Memleket basshysy. – Barshańyzdy memlekettigimizdiń berik irgetasy – Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! 30 tamyz – Qazaqstan halqy tarıhı tańdaý jasaǵan uly betburys kúni. Biz osydan 20 jyl buryn búkilhalyqtyq referendýmda Ata Zańymyzdy qabyldadyq. Eski men jańa toqaılasqan almaǵaıyp kezeńde halqymyz barsha álemge birligi men danalyǵyn kórsetti. Jańa Qazaqstannyń zamannyń talaptaryna saı keletin Negizgi Zańynyń mátinin bekitti. «Biz, ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy» dep bastalatyn Ata Zańymyz boıyna elimizdiń eń basty qundylyqtaryn túgel syıǵyza bildi. Men Konstıtýsııanyń 1 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda «Biz zań aıasynda ómir súrýdi úırenýimiz kerek» degen edim. Ata Zańymyzben júrip ótken 20 jylǵa kóz sala otyryp búgin «Biz zań aıasynda ómir súretin elmiz» dep maqtanyshpen aıta alamyn. Konstıtýsııa – bizdiń barsha tabystarymyzdyń bastaýy. Eldigimizdiń kıeli kitabyna aınalǵan qasterli qujat – turaqtylyq pen tatýlyqtyń tuǵyry. Bizdiń Konstıtýsııamyz «Biz, ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy» degen sózdermen bastalady. Negizgi Zańnyń osy sózderde bizdiń basty qundylyǵymyz – eldiń kópetnosty, kópkonfessııaly halqynyń birligi kórinis tapqan. Bizdiń Otanymyz da osy sózderden bastalady! Búgin, – dedi Prezıdent, – biz 1995 jyldyń basynda Qazaqstannyń táýelsizdigi shyńyraý shetine tirelip turdy degendi obektıvti túrde aıta alamyz. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin memleket bola ma nemese bolmaı ma degen másele tótesinen qoıyldy. Ol sátte Qazaqstan sharasyz kedeı jáne óz is-qımyldary men múmkindikterinde sharasyz shekteýli boldy. Bizde ózin-ózi basqarýdyń bilimi de, tájirıbesi de bolǵan joq jáne qazirgi zamanǵy memleket qalaı qyzmet isteıdi degendi de kóz aldymyzǵa kómeski elestettik. Biz eger ózimiz tez jáne batyl áreket etpesek, onda bizde jańa jáne táýelsiz memlekettiń ornyna anarhııa bolatynyn bildik. Biz ony ózge elder tájirıbesinen baıqadyq. Burynǵy Odaqtyń taraýynan týyndaǵan ekonomıkalyq kollaps tek reformalarǵa ǵana emes, sonymen birge, is júzinde ólip bara jatqan ekonomıkany ustap turýǵa da qandaı da bir qarjynyń bolmaýymen tereńdeı tústi. Jumyssyzdyq, eńbekaqy men zeınetaqynyń bolmaýy mıllıondaǵan adamdy tek áıteýir kún kórý úshin kúres shegine aparyp qoıdy. Sol kezdegi «demokratııalandyrý» men «jarııalylyqty» qate túsiný ınersııasy túrli etnostarǵa jatatyn qazaqstandyqtar arasyndaǵy senimge qylaý túsirdi. Osylardyń bári de boldy! Meniń kúrdeli ahýaldan shyǵý jónindegi paıymdarym men usynystaryma sol kezdegi parlament atymen túsinbestik tanytty. Daý-janjaldarmen jáne azamattyq soǵystarmen qosa júrgen ssenarııdi TMD-nyń kóptegen elderi bizdiń kóz aldymyzda bastan ótkerip jatty. Bizdiń jas jáne kópetnosty memleketimizde oǵan jol berýge bolmaıtyn jáne ol apatqa para-par edi. Biz kóptegen elderde jańa memlekettilik qurylysynyń qasiretti jáne qantógisti bolyp shyqqanyn kórdik. Osy turǵyda Qazaqstannyń eń jańa tarıhy kóptegen jańa memleketterge mańyzdy sabaq bola alady. Konstıtýsııa týraly, – dedi sózin jalǵaǵan Elbasy, – 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy referendýmda biz birden-bir durys joldy tańdadyq jáne ony bizdiń 20 jyldyq tarıhymyz rastap otyr. Men bizdi keıde avtokratııaly dep jazǵyryp jatatynyn bilemin, biraq bizdiń halqymyz óz Prezıdenti men Parlamentin erkin balama saılaýda tańdap alyp jatqanda qalaısha bulaı deýge bolady. Bizge AQSh-tan Eýropaǵa deıingi batys elderi ómir súrip jatqan demokratııa jolymen tezdetip júrý qajettigin aıtady. Biz munyń bárin jaqsy túsinemiz. Demokratııa – adamzat damýynyń ortaq magıstraldyq joly. Biz de sol jolmen kelemiz, biraq bul rette bizdiń azııalyq qoǵam ekenimizdi eskerý kerek. Bizde Batystan erekshelenetin dástúrler, ózgeshe dinı jáne mádenı kózqarastar bar. Sondyqtan, bizge bul jolmen abaılap, asyqpaı júrý kerek. О́ıtkeni, ózge eldermen salystyrǵanda, bul keńistikte sońǵy 300 jyl boıynda demokratııa mádenıeti bolǵan joq. Sol sebepti de men bizdiń qyzmetimizdi baǵalaǵanda azııalyq qoǵamnyń qalybyna, tarıhyna, mádenıeti men dástúrine tereńirek boılap qaraýǵa keńes berer edim. Memlekettik qurylystyń qasań keste nemese ýtopııalyq josparlar negizinde júzege asýy múmkin emes. Ekonomıkalyq alǵa basýsyz jáne adamdardyń ál-aýqatynsyz ornyqty turaqtylyqtyń bolýy da múmkin emes. Al turaqtylyqsyz elde tabysty ózgeristerge qol jetkizý múmkindigi nólge teń. Men ekonomıkalyq reformalardy jańǵyrtý isiniń basyna qoıdym, óıtkeni, demokratııanyń damýy basymdyqtardy aldymen – ekonomıka, odan soń – saıasat túrinde naqty qoıǵanda ǵana, úlken tabystarǵa jetetine senimdi boldym. О́mir bizdiń jolymyzdyń durys tańdalǵanyn dáleldep berdi. Biz ózimizdiń osy jolymyzdy ózgertpeımiz. Sonymen qatar, aınalamyzǵa muqııat, jiti, asqan saqtyqpen qaraımyz. Osylaı etý arqyly júrip kele jatqan jolymyzdyń durys ekenin adamdarǵa laıyqty jaǵdaı jasaý arqyly dáleldeýge tyrysýdamyz. Búgin biz 1995 jyldyń uly oqıǵalaryn bizdiń halqymyzdyń tarıhı taǵdyryn tańdaýy retinde atap kórsete alamyz. Birinshiden, oǵan bizdiń jas memleketimizdiń ómir súrýine qater tóndirgen júıeli daǵdarys obektıvti túrde alǵyshart jasady. Batyl is-qımyldarmen, halqymyzdyń toptasqandyǵymen jáne birligimen biz ol qaterdi eńserdik. Ekinshiden, eldiń memlekettik qurylymynyń búkil júıesi túbegeıli aýysty. Ol keńestik kezden qalǵan ınersııalyq formadan túpkilikti aryldy. Úshinshiden, ulttyq ekonomıkanyń basymdyqty úlgisi ákimshil-ámirshil tásilden naryqtyq tásilge qaraı buljymastaı ózgerdi. 1995 jyly qabyldanǵan zań kúshi bar 147 jarlyq ahýaldy naryqtyq qatynastar paıdasyna qaraı túpkilikti burdy. Is júzinde ol ózimiz derbes ázirlegen jáne júzege asyrǵan bizdiń alǵashqy tabysty jańǵyrtý tájirıbemiz boldy. Osynaý tamasha tájirıbeni ózimizdiń damýymyzdyń jańa satysyna aıaq basa otyryp, búginde de paıdalanýdamyz. Men el ekonomıkasynyń odan ári ósýine jáne qoǵamdy jańǵyrtýǵa jaǵdaı jasaıtyn Bes ınstıtýttyq reforma men «100 naqty qadamdy» usyndym. Ol kezde, 90-shy jyldardyń ekinshi jartysynda valıýtalyq jáne bank júıesi, sondaı-aq, jas qazaqstandyq bıznes damýdyń jańa serpinine ıe boldy. Jekeshelendirý isi bastaý aldy, osyǵan deıin Qazaqstanda bolmaǵan jekemenshik ınstıtýty alǵash ret paıda bolyp, jumys isteı bastady. Azamattardyń jeke bastamashyldyǵy men iskerlikteri qundylyqtaryna negizdelgen qaǵıdatty jańa eńbek jáne áleýmettik qatynastar júıesiniń irgetasy paıda boldy. Osylardyń bári turaqtylyqqa, odan soń biz maqtanysh etetin ekonomıkalyq ósimniń joǵary qarqyndaryna negiz qalady. Tórtinshiden, dál sol 1995 jyly saıası júıe qaǵıdatty túrde jańardy. Konstıtýsııanyń qabyldanýymen qoǵamda partııanyń, azamattyq sektordyń jańa ÚEU-larmen, táýelsiz BAQ-tarmen damýy úshin qolaıly jaǵdaılar paıda boldy. Osynaý este qalarlyq jylda Qazaqstan halqy Assambleıasy ómirge keldi. Referendýmda Konstıtýsııa jobasyna qoldaý kórsetýdegi, barlyq etnostardy patrıottyq negizde toptastyrýdaǵy eń alǵashqy tarıhı ról de Assambleıaǵa tıesili. Qazir biz onyń da 20 jyldyq mereıtoıyn keńinen atap ótýdemiz. Bizdiń Konstıtýsııamyzda búkil qazaqstandyqtar qoldaýyna ıe ortaq qundylyqtar aıqyn baıandalǵan. Ol azamattarǵa jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinine jáne basqa da belgilerine qaraı qysym jasaýǵa qatań tyıym salý. Osy negizde búkil halyqtyń arasynda beıbitshilik, kelisim men baqýattylyq qamtamasyz etilýde. Eń bastysy, biz qazaqtyń tilin, tarıhy men mádenıetin órkendetip, órisin keńeıttik. Mektepterimizdiń kópshiliginde oqý qazaq tilinde ótetin boldy. Qazaq tilinde basylymdar men kitaptar kóptep shyǵarylyp, barlyq Jer sharyn aralap, bizdiń tarıhymyzǵa qatysty «ınemen qudyq qazǵandaı» etip, qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik aldyq. О́z tilimizdi, dilimizdi, dinimizdi órkendete otyryp, biz ózge etnos ókilderin kemsitpedik, basqalardy tómendetpedik, olarǵa óz deńgeıimizde qarap, olardyń quqyqtaryna qurmetpen qaradyq. Bizdiń tuǵyrymyzdyń, bizdiń birligimiz ben tynyshtyǵymyzdyń eń negizgi arqaýy osy bolyp sanalady. Qazaq mádenıeti men tarıhy elimizdegi barsha ulystardyń rýhanı uıytqysyna aınaldy. Kúlli el bolyp atap ótkeli otyrǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy osynyń aıqyn kórinisi. Til, tarıh jáne mádenıet úshtaǵanynyń birligi – bizdiń myzǵymas rýhanı tiregimizdiń, El birliginiń negizi. Bizdiń gazetterimiz ben jýrnaldarymyz 11 tilde shyǵady, al teatrlarda aǵylshyn, ázerbaıjan, nemis, koreı, ýkraın, uıǵyr, ózbek, dunǵan, tatar tilderin qosa alǵanda alty tilde óner kórsetiledi. Eki júzden astam etnostyq mektepter, 195 jeksenbilik tildik ortalyqtar tabysty jumys isteýde. Tilderdi, mádenıetti qaıta órkendetý, patrıotızmge tárbıeleý, ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý boıynsha úlken de kópqyrly jumys júrgizilýde. Olardyń bári tolyqtaı memleketten qarjylandyrylady. Mundaı tájirıbe álemde esh jerde joq. Bul búkil el boıynsha – ár qalada, aýylda dástúrge aınalǵan memlekettiń ıgi isi jáne ol álemniń ózge memleketterinde oqyp-úırený taqyrybyna aınalyp otyr. Qurmetti konferensııaǵa qatysýshylar, – dedi budan ári Memleket basshysy. – Nebári jıyrma jyldyń ishinde biz, Konstıtýsııa erejelerin basshylyqqa ala otyryp, uly joldy júrip óttik. Qazaqstan búginde álemdegi qalyptasqan, qurmetti jáne abyroıly memleket. Bul – bizdiń Negizgi Zańymyzdyń barlyq erejeleri men qaǵıdattarynyń ómirde naqty júzege asýy. Tek jaqsylyqqa qaraı ózgertýge qabiletti memlekettik jáne qoǵamdyq qurylys qana tıimdi bolyp tabylady. Bizdiń Negizgi Zańymyzda tabysty damý úshin de, Ulttyń ózdi-ózinen jańarýy úshin de barlyq quqyqtyq quraldar bar. Biz aldymyzǵa jahandyq maqsat – ǵasyrdyń ortasyna qaraı, 2050 jylǵa deıingi kezeńge ázirlengen strategııalyq baǵdarlama negizinde Qazaqstandy álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń birine aınaldyrý maqsatyn qoıdyq. Barlyq kóshbasshy elderde tabystyń eki basty quramdasy bar ekenin tarıh kórsetip otyr. Birinshisi – serpindi ekonomıka jáne jańǵyrý. Ekinshisi – turaqty konstıtýsııalyq júıe jáne ornyqty memleket. Osynaý eki faktor HHI ǵasyrda Qazaqstanǵa da tolyq dárejede qajet. Olar bizdiń «Ult jospary – barshaǵa ortaq qazirgi zamanǵy memleketke qaraı júz qadamymyzdyń» barlyq oı-maqsattaryn jáne is júzindegi mindetterin jandy jip túrinde boılaı ótedi. Tereń jańǵyrtýdyń keń aýqymdy máni bıylǵy jyly ótken prezıdenttik saılaý barysynda búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe boldy. Jańǵyrtý jónindegi Ulttyq komıssııanyń aıasynda Ult josparyn oryndaý boıynsha naqty is-qımyldar ázirlendi. Olardy halyqaralyq sarapshylar qarap, qoldaý bildirdi. Parlament pen Úkimet, barlyq memlekettik organdar úshin orasan zor jumystar alda tur. Bútindeı alǵanda, bizdiń is-qımyldarymyzdyń máni Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń áleýetin odan da keńirek ashýǵa kelip tireledi. Birinshiden, memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi halyq týraly. Ult josparynyń kásibı memlekettik apparat pen esep beretin memleket qurý jónindegi sharalary da osyǵan baǵyttalǵan. «Ashyq Úkimet», jemqorlyqqa qarsy batyl kúres, memlekettik organdar men qyzmetshilerdiń jumystaryn naqty nátıjeler boıynsha baǵalaý, sondaı-aq, ózge de sharalar – osylardyń bári el múddesi úshin. Ekinshiden, azamattyq teń quqylyq týraly konstıtýsııalyq postýlattar Bes reformanyń zań ústemdigin qamtamasyz etý sııaqty baǵytynda birtindep ashylyp otyratyn bolady. Bul jumystyń mańyzdy qyry táýelsiz sot júıesin nyǵaıtýǵa jáne quqyq qorǵaý organdaryn reformalaýǵa baılanysty. Úshinshiden, ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósý baǵyttary aıasynda búkil halyq ıgiligi úshin ekonomıkalyq damýdyń konstıtýsııalyq qaǵıdaty tolyǵa túsedi. Biz ekonomıkany kóterý maqsatynda Indýstrııalandyrý baǵdarlamasyn qolǵa alyp kelemiz. Sebebi, Qazaqstan tabıǵı resýrstarǵa, munaı men gazǵa baı el. Qazaqstanda Mendeleev kestesindegi 53 element shyǵarylady. Iá, bular – bizdiń baılyǵymyz. Alaıda, búginde konıýnktýra ózgerýde. Sondyqtan, biz resýrstarǵa táýeldi emes, balamaly, qaıta óńdeıtin, múlde basqa ekonomıka qurýǵa kóshtik. Ol jumysty júzege asyrý úshin naqty reforma kerek. Bizdiń basty mindetterimiz – bıznes úshin kedergilerdi joıý, ruqsat berý resimderin qysqartý jáne salyq rejimin qarapaıymdandyrý, ınnovasııalyq klasterlerdi damytý jáne energııa únemdeý. Tórtinshiden, áleýmettik memlekettiń konstıtýsııalyq qaǵıdaty bilim berý, densaýlyq saqtaý, azamattardyń áleýmettik jumyspen qamtylýy salalaryn jańǵyrtý jónindegi sharalarmen birtindep keńeıe túsetin bolady. Besinshiden, bizdiń Konstıtýsııamyzda «qazaqstandyq patrıotızm» uǵymy bekitilgen. Onyń maǵynasy bizdiń azamattyq Ultymyzǵa adal qyzmet etýge, azamattyń mindetterin sózsiz oryndaýyna kelip tireledi. Shynaıy patrıotızm Konstıtýsııaǵa adaldyqtan, moıyndaý men qatań oryndaýdan bastalady. Qandaı etnosqa nemese dinge qatysy bolmasyn dál osylar barlyq qazaqstandyqtardy birtutas halyq etedi. HHI ǵasyrda bizdiń uly armanymyzdyń – Máńgilik Eldiń senimdi irgetasy bar. 17 mıllıonnan astam azamaty bar memleket bizge sondaı tirek bolyp tabylady. Ol búginniń jáne bolashaqtyń memleketi! Men aıtqan bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý baǵytynda biz, Úkimettiń barlyq apparaty, Parlament depýtattary tabandy túrde jumys júrgizip kelemiz. Biz onyń tetigin keler jyldyń 1 qańtarynda iske qosqymyz keledi. Ol úshin 78 zańnamalyq akt qabyldap, Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýimiz kerek. Sebebi, EKSPO-dan keıin Astanada memleketaralyq qarjy ortalyǵyn qurýdy kózdep otyrmyz. Sodan soń Dýbaı ortalyǵynyń jumys isteý ádisin tolyqtaı qabyldaǵymyz keledi. Sondyqtan, búginniń jáne bolashaqtyń memleketin qurý arqyly biz jańa ózgeristerdiń tabaldyryǵynda turmyz. Qymbatty qazaqstandyqtar, – dedi sóziniń sońynda Prezıdent. – Biz baryn baǵalap, qymbatyn qadirleı bilgen elmiz. Azattyǵymyzdyń aıshyqty aıǵaǵy bolǵan Ata Zań – táýelsizdiktiń teńdessiz tartýy. San býyn urpaq almassa da eskirmeıtin, jyl ótken saıyn jańǵyra beretin qundylyqtar jınaǵy. Memlekettigimizdiń altyn qazyǵyn qasterleý – árbir qazaqstandyqtyń qasıetti paryzy. Konstıtýsııanyń árbir sózin múltiksiz oryndap, buljytpaı saqtasaq, alar asýymyz árdaıym asqaq bolady. Sol arqyly Máńgilik Eldiń tuǵyryn nyǵaıtyp, shańyraǵyn bıiktete túsemiz. Ata Zańymyzdyń mereıli belesi qutty bolsyn! Eldigimizdiń tumary bolyp asqaqtaı bersin! Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn! Alar asýlarymyz árqashan bıik bolsyn! Elbasynyń sózinen keıin jıynǵa qatysýshy qonaqtar sóz alyp, ózderiniń oı-paıymdaryn ortaǵa saldy. Máselen, Eýropa Keńesi Venesııa komıssııasynyń vıse-prezıdenti Evgenıı Tanchev óziniń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan sharaǵa qatysý múmkindigine ıe bolǵanyna rızashylyǵyn bildirdi. «Konstıtýsııa – kez kelgen halyqtyń baqýatty ómir súrýiniń birden bir kepili. Demek, Ata Zańnyń mańyzy men mánin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Árbir eldiń azamattary Konstıtýsııada kórsetilgen talap-erejelerge sáıkes ómir súrýi tıis. Máselen, Eýropa Keńesi Venesııa komıssııasynyń mindeti – ol bizdiń komıssııanyń múshelerine Konstıtýsııanyń barlyq halyqaralyq talapqa saı kelý qajettigin túsindirý. Bizdiń komıssııa 25 jyl buryn qurylǵan edi. Oǵan 3 mlrd.-tan astam azamaty bar 60 memleket múshe. Qazirgi tańda bizdiń belsendi jumysymyz turaqty demokratııany qalyptastyrý, Konstıtýsııany jazýmen ǵana shektelmeıtinin, bul saıası, zańdyq, halyqtyq mádenı dástúrlerge de baılanysty ekenine kóz jetkizdik. Kez kelgen zań normalary shynaıy ómir jaǵdaılarymen úndes bolýy kerek. Iаǵnı, olar memleket pen qoǵamdy alǵa jyljytýdyń tiregine aınalýy tıis. Biz Konstıtýsııanyń «óli tilge» aınalǵanyn qalamaımyz», – dedi ol. Osylaı deı kele, meıman Qazaqstannyń Venesııa komıssııasyna 2012 jyldan bastap múshe ekenin atap ótti. «Biz birqatar talap-erejeler boıynsha Qazaqstanǵa qoldaý kórsetip, yqpal etken bolatynbyz. Qazaqstan Eýroodaqpen qarjylandyrylatyn birlesken jobalardyń belsendi qatysýshysy. Venesııa komıssııasymen áriptestik ornatý arqyly Qazaqstan zańdyq-quqyqtyq salada úlken jetistikterge qol jetkizedi dep oılaımyz», – dedi óz sózinde E. Tanchev. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sotynyń tóraǵasy Aleksandr Fedorsov «Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy – naǵyz tarıhı oqıǵa. Biz eldiń qandaı qıyn-qystaý kúnderden ótkendigin, túrli ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılardy bastan keshkendigin jaqsy bilemiz. Búginde Qazaqstan qarqyndy túrde damyp, quqyqtyq-zaıyrly memleketke aınaldy», dese, Armenııa Respýblıkasy Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy, Jańa demokratııa elderi konstıtýsııalyq baqylaý organdary konferensııasynyń tóraǵasy Gagık Arýtıýnıan Memleket basshysy N.Nazarbaevty, barlyq qazaqstandyqtardy Konstıtýsııanyń 20 jyldyq mereıtoıymen quttyqtady. «Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etýdiń qazirgi zamanǵy syn-qaterleri» taqyrybyndaǵy baıandamasyn dúıim jurtqa taldap aıta otyryp, ol Konstıtýsııalyq ahýalǵa baılanysty birqatar máselelerdi sóz etti. Sonymen qatar, Qazaqstan memleketiniń Ata Zańy halyqtyń rýhanı qundylyqtary negizinde ázirlengendigine senimdi ekendigin jetkizdi. Respýblıkamyzdyń básekege qabiletti bolýy adamı kapıtalǵa tikeleı baılanysty bolyp otyrǵandyǵyn tuspaldaı kele, mysal retinde «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqyp kelip jatqan mamandardyń qoǵamdy damytýǵa aýqymdy úles qosýda ekendigine toqtaldy. «Bilimdi ult jónindegi ıdeıa – tamasha ıdeıa», degen ol tehnologııalyq turǵyda básekege qabiletti damyǵan ekonomıkanyń bolýy, Qazaqstannyń jahandyq yqpaldastyq úderisindegi keremet bastamalarynyń barlyǵy da bul memlekettiń damý deńgeıin aıqyndap otyr, dedi sózin jalǵaı. «Qazaqstandy ereksheleıtin taǵy bir ózgeshelik Elbasynyń alysty boljaıtyn kóregendigi. Konstıtýsııa kúni – óte mártebeli mereke. Sondyqtan, osyndaı saltanatty shara barysynda Konstıtýsııanyń mán-mańyzy men artyqshylyǵyn, ereksheligin, onyń qalyptasý kezeńderin ortaǵa salatyn bolamyz», – degen, ol Elbasy N.Nazarbaevqa «Qazaqstandyq trend: totalıtarızmnen demokratııalyq jáne quqyqtyq memleketke» atty eńbegin tartý etti. Reseı Federasııasy Ulttyq strategııa ınstıtýtynyń halyqaralyq jobalar jónindegi dırektory, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Iýrıı Solozobov búgingi tańda Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý basty qaǵıdatqa aınalǵanyn jetkizdi. «Konstıtýsııa – kez kelgen eldiń basty qujaty. Al alǵa qaraı qaryshtaı umtylatyn, ózindik maqsattary aıqyndalǵan elge aınalý úshin sol eldiń Konstıtýsııasynda bekitilgen ereje-normalarǵa súıenip, baǵdar alý kerek. Sonda ǵana gúldengen, órkendegen elge aınalyp, «Máńgilik El» syndy ıdeıany júzege asyrýǵa bolady. Kez kelgen ıdeıa jaıdan jaı paıda bolmaıdy. Ol qansha merzim boıyna syn eleginen ótip, oı tarazysyna salynady. Bul oraıda, Qazaqstannyń Ata Zańynyń qalyptasýynda Nursultan Nazarbaevtyń róli zor ekendigin atap ótkenimiz jón», – dedi A.Solozobov. Belarýs Respýblıkasy Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy Petr Mıklashevıch Konstıtýsııa qoǵam men memleket damýynyń turaqtylyǵy jáne serpindiligine yqpal etetinin jetkizdi. «Qazirgi ýaqytta halyqtyń tutastyǵy, demokratııalyq-quqyqtyq qoǵamnyń qalyptasýy – kez kelgen memleket úshin mańyzdy. Qazaqstan Konstıtýsııasynda bekitilgen qaǵıdattar men normalar eldiń damýyna jáne memlekettiń qalyptasýyna tikeleı baǵyttalǵan. Bizdiń konstıtýsııalarymyzdyń irgetasy óte kúrdeli kezeńde qalandy. Alaıda, ol jańa demokratııanyń qalyptasýyna negiz boldy. Keıin konstıtýsııalyq qundylyqtardy qoldana otyryp, memleketterimizdiń turaqty damýyna belgili bir deńgeıde qol jetkizdik. Aldaǵy ýaqytta biz konstıtýsııalyq qundylyqtardyń jalpy qoǵamda, álemde bolyp jatqan úderister men ózgerister der kezinde yqpal etý múmkindigin únemi nazarda ustaýymyz kerek. Sol arqyly ol qundylyqtar quqyqtyq standartqa aınalady», – dedi P.Mıklashevıch. Sonymen qatar, plenarlyq sessııanyń jalǵasy boıynsha spıker Asqar Shákirov kelesi baıandama jasaý kezegin Malaızııa Federaldyq sotynyń tóraǵasy Arıfın Bın Zakarııaǵa usyndy. Áýelde ol Qazaqstan sekildi birlikke uıysqan memlekettiń 20 jyldyq Konstıtýsııa merekesin atap ótýge shaqyrtylǵandyǵyna alǵys bildire otyryp, «Konstıtýsııa: halyqtyń birligi, turaqtylyq jáne órkendeý» taqyrybynda ózindik paıymdarymen bólisti. Osy rette Malaızııanyń da bizdiń el sekildi kópultty jáne kópdindi memleket ekendigin jyly lebizimen ushtastyra kele, ózderiniń táýelsizdik tańy atqan saltanatty merekelerin aldaǵy úsh kúnnen keıin atap ótetinin tolǵana jetkizdi. Búgingi tańda bizdiń elimiz úlken óndiristi, qarqyndy damýshy ındýstrııaly-agrarlyq memleketke aınaldy, deı otyryp bul jaǵynan eldegi Konstıtýsııanyń durys jolǵa qoıylǵandyǵy úlken sep ekendigin tuspaldady. Sonymen qatar, ol Malaızııanyń 50-jyldar ortasynda Táńirdiń qoldaýymen egemen el statýsyna ıe bolǵandyǵyn aıta otyryp, bılik nysany – konstıtýsııalyq monarhııa ekendigin tilge tıek etti. Bul rette monarh óziniń bıligin Konstıtýsııa negizinde júzege asyratynyn, zań shyǵarý turǵysynan Úkimettiń aıryqsha ornyn atady. Jáne de ult arasyndaǵy kelisim men tatýlyqty tý etip ustaǵan memleket, ıgilikke bastar dostyqtyń baıraǵyn jelbiretken el ǵana alǵa jyljıtyny ras ekendigin, sonymen qatar, eldegi konstıtýsııalyq ahýaldyń durys jolǵa qoıylǵandyǵynyń mańyzyn atap ótti. Konferensııa sheteldiń sot tóraǵalarynyń birqatar baıandamalary jáne izgi tilekterimen jalǵasyn tapty. Kezek boıynsha jıyndy Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy sotynyń bas sýdıasy Maıkl Hvan «Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy jáne onyń quqyqtyq ınfraqurylymy — Astana Qarjy ortalyǵy úshin yqtımal úlgi retinde» taqyrybyndaǵy baıandamasymen jalǵastyrsa, Grýzııa Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy Georgıı Papýashvılı «Konstıtýsııalyq quqyqtardyń qorǵalýy Grýzııanyń demokratııalyq damýyna negiz retinde» taqyrybyn ortaǵa saldy. Azdaǵan úzilisten keıin plenarlyq sessııanyń kelesi kezegi jalǵasyn tapty. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory Erlan Sydyqov moderatorlyq tizginin alyp, baıandama kezegin Bolgarııa Konstıtýsııalyq sotynyń tóraǵasy Dımıtar Tokýshevke berdi. «1991 jylǵy Konstıtýsııa — Bolgarııa Respýblıkasy qoǵamynyń jaǵdaıy jáne memlekettik-saıası qurylysynyń serpindiligi» taqyrybynyń túıinin aǵytqan ol, konferensııaǵa qatysýshylardy quttyqtaı kele, bul jıynǵa shaqyrtý alǵanyna úlken alǵys bildirdi. Jıyn sońynda konferensııaǵa qatysýshylar konstıtýsııalyq qurylystaǵy Qazaqstannyń tájirıbesine baǵa berip, eldiń konstıtýsııalyq turǵydan damýyndaǵy N.Nazarbaevtyń atqarǵan róli aıryqsha ekenin atap ótti. Sonymen qatar, Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty saqtaýdaǵy, etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdegi tabystary, sondaı-aq, demokratııalandyrý jáne yryqtandyrý úderisterindegi ornyqtylyq pen júıelilik týraly sóz qozǵady. Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY, Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan».*Qatysýshylar lebizi
Serik AQYLBAI, Parlament Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy: – Búgingi konferensııa tek Qazaqstan úshin ǵana mańyzdy ems. Ol halyqaralyq deńgeıde úlken mánge ıe. Bizdiń Konstıtýsııamyz, onyń negizi, memleketiligimizdiń qalyptasý kezeńderi Elbasynyń sózinde jan-jaqty aıtyldy. Bizde Atań Zańymyzǵa uqsas zańdar bolǵany aıan. Al qazirgi Konstıtýsııa – solardyń zańdy jalǵasy ispetti. Qazirgi tańda bizdiń Ata Zańymyz kóp eldiń konstıtýsııalaryna úlgi bolyp otyr. Ásirese, onda qoǵamdaǵy barlyq qarym-qatynas tolyǵymen qamtylǵan. Sol sebepti, ol bizdiń quqyqtyq memleket degen dárejemizge óte saı Konstıtýsııa. Árıne, qoǵam bir orynda turmaıdy. Memleket damyǵan saıyn Konstıtýsııa da damýy tıis. Elbasy aıqyndaǵan 5 halyqtyq reformadaǵy jaıttar Konstıtýsııaǵa da ózgeshe lep alyp kelýi múmkin. Demek, Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy – memleketimiz, halqymyz úshin úlken mereıtoı. Al zańgerlerge birneshe ese jaýapkershilik júkteıdi. Qaırat LAMA ShARIF, Qazaqstannyń Birikken Arab Ámirlikterindegi elshisi: – Meniń arab elderinde dıplomatııalyq qyzmette bolǵanyma 20 jylǵa jýyqtapty. Sondyqtan, arab elderiniń konstıtýsııalyq júıesi men bizdiń eldiń konstıtýsııalyq júıesin salystyrǵan kezde, jalpy, musylman áleminde bizdiń Ata Zańymyzdyń kósh basynda turǵanyna kóz jetkizýge bolady. Qazirgi tańda arab elderinde bolyp jatqan túrli qıyndyqtardyń, daǵdarystardyń bir sebebi kezinde konstıtýsııalyq reformalardyń óz deńgeıinde, durys júrgizilmeýinen der edim. Iаǵnı, elderdiń basym kópshiligindegi konstıtýsııalyq júıe eskirgen. Oǵan Lıvııadaǵy jaǵdaıdy mysalǵa keltirýge bolady. Sondyqtan, ondaı daǵdarystardyń týyndaýyna osy tektes máseleler de keri yqpal etýde. Al Qazaqstanǵa keletin bolsaq, biz ózimizdiń Ata Zańymyz arqyly barsha elderge, ásirese, musylman elderine úlgi bolyp otyrmyz. Olar bizdiń Konstıtýsııamyzdy arab tilinde oqı otyryp, Ata Zańymyzdaǵy etnosaralyq, dinaralyq qatynastar týraly baptarǵa erekshe mán berýde. Sebebi, bul arab elderinde óte ózekti másele bolyp tur. Sondyqtan da, olar búginde bizden tájirıbe alýda. Árıne, barlyq Konstıtýsııanyń negizi ádildikke, qoǵam azamattarynyń bir-birimen qarym-qatynasyna negizdeletini belgili. Bul jerde adamzattyń ortaq qundylyqtary da kórinis tabady. Al biraq, kez kelgen eldiń óz ereksheligine baılanysty árbir Konstıtýsııanyń da aıyrmashylyǵy bolady. Musylman elderinde bul kóbinese sharıǵatqa negizdelgen. Biz zaıyrly memleket bolǵannan keıin, Eýropa men Azııanyń ortasynda otyrǵannan keıin ózimizdiń dástúrimiz, qundylyqtarymyz bar. Soǵan sáıkes, óz Ata Zańymyz bar. Alparslan ALTAN, Túrkııa Konstıtýsııalyq sotynyń vıse-prezıdenti: – Qazaqstannyń bas qalasy Astanaǵa birinshi ret kelip otyrmyn. Az ýaqyttyń ishinde joǵary jyldamdyqpen boı kóterip úlgergen ǵımarattar bildeı bir memlekettiń bas qalasy deýge turarlyq ádemi kórinis berip tur. Erekshe áser alǵanymdy jasyrmaımyn. Bolashaǵynan mol úmit kúttiretin bul memlekettiń osyndaı ataýly merekesin birlese toılaýǵa shaqyrtylǵanyma asa qýanyshtymyn. Memleket basshysy qatysqan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada boldym. Elbasynyń el ekonomıkasynyń damýyna jasap otyrǵan qarqyndy jumysy jaıynda tyńdap, kóptegen málimetterge qanyqtym. Qazaqstannyń halqyn taǵy da osyndaı saltanatty merekemen quttyqtaımyn! Ara SAAKIаN, Armenııanyń Qazaqstandaǵy elshisi: – Qazaqstan memleketi Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Konstıtýsııa: birlik, turaqtylyq, órkendeý» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa qatystym. Elbasy memleket qurý jolyndaǵy qadamdar men Negizgi Zań turǵysyndaǵy jaǵdaıattardy atady. Shyn máninde, shetelden kóptegen mamandar kelip, olar ózindik paıymdarymen bólisti. Ártúrli elderdiń konstıtýsııalyq sottarynyń tóraǵalary baıandamalaryn ortaǵa saldy. Barlyǵy tamasha ótti. Qazaqstan turǵyndaryn táýelsizdik pen turaqtylyqtyń tetigi retindegi osynaý resmı merekemen quttyqtaımyn!