Konstıtýsııalyq quqyqtardy qorǵaý – eldi keleshekke bastaý

Bizdiń elimizde adam jáne onyń quqyǵy árqashanda basty nazarda turady dep bek senim artamyz. Shyndyǵynda solaı ma? Kez kelgen qazaqstandyq Qazaqstan jerinde ózin barlyq jaǵynan quqyqtyq qaýipsiz jáne memlekettik qorǵalý zańdarymen tolyqqandy qamtamasyz etilgenmin dep jetik sezine alýy tıis. О́ıtkeni, buǵan bizdiń Konstıtýsııamyz kepildik bere alady. Ásirese, onda adam quqyǵy qorǵalýy eren eskeriletini aıdaı aqıqat. Tipti, sol úshin kóptegen quqyqtyq, zańdy ister júzege asýda. Sonyń biri retinde Memleket basshysy jarııalaǵan bes ınstıtýttyq reformanyń 2-shi tarmaǵynda eldegi sot júıesin jańǵyrtýǵa kóp kóńil bólingen. Sonyń ishinde prokýrordyń tergeý isine qatysty sanksııa berý quzyretin endigi jerde sottyń qaramaǵyna ótkizý qajettiligi kózdelgen. El Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyna oraı biz osy máselege qatysty Bas Prokýrordyń orynbasary Nurmahanbet Isaevqa jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzǵa jaýap alýdy kózdedik. – Nurmahanbet Moldalyuly, Ata ­Za­ńy­myz jáne odan týyndaǵan ózge de zań­darymyz boıynsha adam quqy elimiz­de basty nazarda turýǵa tıisti dep bilemiz. Biraq adamnyń adamy, sheneýnik­tiń de sheneýnigi bar degendeı, rasy kerek, keı jaǵdaıda zańdylyqtyń saqtal­maıtyn kezi de bar ekeni jasyryn emes. Osy oraıda Konstıtýsııa talaptaryna saı naqty zań­dylyqty, ádilettilikti qalpyna kel­­tirý baǵyty boıynsha quqyq qorǵaý organ­­da­rynda reformalar da júrgizile bas­ta­dy. Sonyń biri – adamnyń bar seneri sot júıe­­­sin refor­­malaý bolyp otyr. Áýe­li osy máse­­leler tóńireginde aıtyp berseńiz. – Durys aıtasyz, Memleket basshysy jarııalaǵan bes ınstıtýttyq reformanyń 2-shi tarmaǵynda eldegi sot júıesin ońtaılandyrýǵa kóp kóńil bólingen. Sonyń ishinde prokýrordyń tergeý isine qatysty sanksııa berý quzyretin endigi jerde sottyń qaramaǵyna ótkizý qajettiligi kózdelip otyr. Tergeý áreketterine barlyq sanksııalardy tergeý sýdıasy beretin bolady. Sondyqtan «100 qadamnyń» 19-qadamynyń 10-y sotqa arnalǵan. Negizgi maqsattardyń biri – sot qadaǵalaýyn keńeı­tý. Sebebi, barlyq damyǵan elderde sot qadaǵalaýy qylmystyq proseste adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń kepili bolyp tabylady. Bul, ózderińiz biletindeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda bekitilgen. Al Konstıtýsııanyń 13-babyna sáıkes bizdiń elimizde árkimniń sot arqyly qorǵalýyna quqyǵy bar ekendigin de esten shyǵarýǵa bolmaıdy. 2007 jyly Memleket basshysy Joldaýynda sottardyń tutqyndaýdy sank­sııalaýǵa aýysýyn aıtty. Sóıtip, sottar osy ókilettikterge ıe boldy, al sotqa deıin tergeýshiniń qamaý kerek degen ótinishin qoldaý-qoldamaýyn prokýror sheshedi. Osylaısha, ekijaqty qadaǵalaý jasalýda. – Joǵaryda tergeý áreketterine barlyq sanksııalardy tergeý sýdıasy beretin bolady dedińiz. Sonda qalaı, sanksııalaý quzyreti sotqa berilse jaǵdaı túzele me, álde quqyq qorǵaý sapasy arta ma? Mundaı tájirıbe bar ma? – Bar. Mundaı tájirıbe aqtalǵan jáne tıimdi. Sondyqtan ol jańa Qylmystyq-prosestik kodekste sot ókilettikterin keńeıtý kezinde qoldanyldy. Búginde sottar 12 tergeý jáne prosessýaldyq áreketti, sonyń ishinde múlikke tyıym salý, máıitti eksgýmasııalaý, jaqyndaýǵa tyıym salý, sondaı-aq qyzmetten ýaqytsha shettetý áreketterin ótkizýge sanksııalar beredi. Máselen, qazirgi tańda prokýrordyń sanksııasymen májbúrli qarap-tekserý, tintý, jeke tintý, alý, úlgilerdi májbúrlep alý, sondaı-aq jasyryn tergeý áreketteri ótkiziledi. Jasyryn tergeýden basqalardyń barlyǵyn kelesi jyldan bastap sýdıa sanksııalaıtyn bolady. Sodan keıin jabyq tergeý áreketterin ótkizýdi de sýdıa sanksııalaıtyn bolady. О́ıtkeni, bul adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý tetigin aıtarlyqtaı kúsheıtedi. Jasyratyny joq keıde sotta qylmystyq qýdalaý organdary qyzmetkerleriniń zańsyz áreketteri anyqtalatyny da az emes. Sondyqtan men sot qadaǵalaýyn keńeıtý tergeýdiń barlyq kezeńderinde zańnyń buzylýyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi dep senemin. – Degenmen, jańalyqtyń biri retinde, ıaǵnı, bultartpaý sharasyn qoldaný úshin kúzetpen ustaý túrine qalaı qaraısyz? – Búkil álemde qylmystyq qýdalaý organdary kúdiktilerdiń kúzetpen ustalýyna, ıaǵnı, olardyń qol astynda bolýyna múddeli. Mundaı múdde tek bizdiń polısııa­da ǵana emes, barlyq elderde baıqalady. Osy úshin konstıtýsııalyq quqyqtar men bostandyqtardyń saqtalýyn qamtamasyz etetin tergeý sýdıalary men prokýrorlar bar. Kóp jaǵdaıda sotqa jetkizbeı tergeýshilerdiń kúzetpen ustaý týraly ótinishterin qoldamaı prokýrorlar birinshi súzgi qyzmetin atqarady. Aǵymdaǵy jyl­­dyń birinshi jartyjyldyǵynyń ózinde prokýrorlar tergeý organdarynyń pikirimen kelispeı, 966 adamdy qamaýdan bosatty. Sotqa deıingi tergeý barysynda kúzet­pen ustaý qajettiligin jete tekserýi tıis tergeý sýdıalary ekinshi súzgi bolyp taby­lady. Olar osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 74 adamdy qamaýǵa alýdan bas tartty. Sýdıalar meılinshe saq­tanyp júrgenin osy sandar kórsetedi dep oılaımyn. Bas Prokýrordyń osy máse­ledegi pozısııasy ustamdy. Sotqa deıin tek asa aýyr qylmys jasaǵan kúdiktiler ǵana kúzetpen ustalýy kerek. Basqa jaǵdaılarda balama retinde kepil bolýy tıis. Jalpy aıtqanda, men órkenıetti elder­degi sııaqty kúdiktiniń (joǵaryda kórset­kendeı, asa aýyr qylmys jasaǵan, kisi óltir­gen, terrorızm jáne basqa qaýipti qylmys jasaǵandardan basqa) kepil berip, isi sotta qaralǵanǵa deıin bostandyqta bolýy múmkindigi qajet dep esepteımin. Bul barlyǵy úshin paıdaly. Jáne de bul adamdar quqyǵynyń kepili jáne eń bas­tysy – bolýy múmkin qatelerdiń aldyn alý. Ústimizdegi jyldyń 15 tamyzyndaǵy jaǵdaı boıynsha kepil kúdiktilerdiń 40 paıyzyna qatysty qoldanyldy, al kúzetpen tek 23 paıyzy ustaldy. Sóıtip, biz osylaısha «túrme halqyn» qysqartýmen baılanysty máseleni de sheshemiz. – О́zińiz aıtqandaı, jańa kodekste qorǵaýshynyń negizgi talaptaryna asa nazar aýdarylady eken. Eger buryn­ǵydaı oǵan kóńil bólinbese she? – Qorǵaýshynyń, advokattyń zańdy jáne negizdi talaptaryna degen kez kelgen kóńil bólmeýshilikti tergeý sýdıasy joıady. Osy jaǵynan tergeý sýdıasy olardyń dáleldi ótinishi boıynsha sot saraptamasyn taǵaıyndaýǵa, kez kelgen málimetterdi, zattardy jáne qujattardy talap etip, qylmystyq iske qosa tirkeýge, olar budan buryn suraq alǵan kýágerdi tergeýge alyp kelý nemese onyń jaýaptaryn aıǵaqtardy saqtaýǵa qoıý jónindegi máseleni sheshýge quqyly. Osy rette advokattyń adamdardy aýdıobeıne jazba quraldaryn paıdalanyp, suraq alýǵa quqyǵy bar. Sot qadaǵalaýyn kúsheıtýmen qatar qorǵaý ókilettikteriniń keńeıýi oryn aldy. – Osy reformalar isti tergeý kezinde sózbuıdalyqty, qaǵazbastylyqty joıý­ǵa kómektese alady ma? – Bul tetikti de biz qarastyrdyq. Men qatysýshylarǵa prokýror aldynda sózbuıdalyqty toqtatý týraly ótinish jasaýǵa quqyq beretin normany QIJK-ge qosýda bastamashylardyń biri boldym. Ol QIJK-niń 192-babynyń 8-bóliginde bekitildi. Eger kúdiktiniń nemese zardap shegýshiniń pikiri boıynsha isti tergeý sozylyp ketse, olardyń tergeýshiniń sońǵy sheshim qabyldaýy kerek bolatyn belgili bir merzimdi ornatýdy prokýrordan suraý quqyǵy bar. Sonymen qatar, olar oǵan sot tártibinde de shaǵymdana alady. Iаǵnı, munda da sot qadaǵalaýy bar. Osyndaı múm­kindik Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktte, Adam quqyǵyn qorǵaý týraly Eýropalyq konvensııada jáne basqa halyqaralyq kelisimderde beki­tilgen. Biz barlyq standarttardy ustandyq. – Ásirese sottalýshy kinásiz bolsa, ne onyń kinási jetkilikti túrde dáleldenbegen kezde qosymsha tergeýler sózbuıdanyń ózindik bir formasy bolyp tabylmaıdy ma? – Men keńestik ýaqyttyń osy qaldy­ǵynyń kózi jetken qarsylasymyn. Sot ǵımaratynan adam ne sottalyp, ne aqtalyp shyǵýy kerek. Úshinshisi berilmegen. О́kinishke qaraı, sýdıada is boıynsha sońǵy, sonyń ishinde aqtaıtyn sheshimdi shyǵarýǵa jaýapkershilikti ózine alýǵa batyldyǵy men mineziniń turaqtylyǵy únemi jete bermeıdi. Jáne tek daýly nemese qoǵamdyq rezonans týdyrǵan ister boıynsha ǵana emes. Onyń konstıtýsııalyq mindeti qazaqstandyqtardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdan turady ǵoı. Qylmystyq prosesti túpkilikti ózgertý (jańa QIJK-de qaıta tergeýge isti qaıtarý ınstıtýtyn alyp tastaý) is júzinde aqtaý úkimderi sanyn arttyrýǵa ákelýi kerek edi jáne biz, prokýrorlar, muny eshkimnen jasyrǵan joqpyz, ashyq aıttyq jáne osyny kúttik. Alaıda, praktıkada aqtaýlar sany kerisinshe azaıdy. Maǵan prokýror retinde qýaný kerek edi, biraq olaı ete almaımyn, sebebi bul sýdıalardyń isterdi qosymsha tergeýge qaıtarýdyń búrkemeli formasynyń nátıjesi dep senemin. Múmkin prokýrorlarmen olardyń qol jetkizgen ózara «túsinýshiligi» bolǵan shyǵar. – Isterdiń osy jaǵdaıynyń sebebi tek sonda ǵana ma? – Árıne, joq. Jaýapkershilikti ózine alý qorqynyshy tek sýdıalarǵa ǵana tán emes. Tergeýshiler men prokýrorlar daýly dáleldemeler bazasy bar isterdi sotqa joldaýǵa qaýiptenedi. Olar eger adamdardy aqtasa, onda olardyń ózderine jaza qoldanady dep qorqady. Biz osy jyldar boıy tamyr jaıǵan stereotıpterdi buzýymyz kerek. Kez kelgen sheshim nemese qamaýǵa ustaý zańsyz emes qoı. Máselen, qalypty jaǵdaıdy alaıyq. Tonaý. Patrýl qylmys ornynda eki adamdy ustaıdy, olardyń árqaısysy ózin kiná­la­maıdy, bir-birine silteıdi.Tergeýshi osyn­daı jaǵdaıda ne isteýi kerek? Árıne, ol barlyǵyn qamaýǵa alady. Sońynda olar proký­rormen sotqa beriledi. Sot tergeýiniń nátı­jesi boıynsha bireýi aqtalady. Al mun­da tergeýshiniń jáne prokýrordyń qan­daı kinási bar? Jáne nege osy úshin olar jazaǵa tartylýy tıis? Eger biz negizsiz tergeý­shiler men prokýrorlardy qoldan qaǵatyn bolsaq, onda olar óz kóleńkesinen qorqyp, jumys isteýdi toqtatady. Kóptegen osyndaı ister boıynsha sońǵy núkteni sot qoıýy kerek. – Sonda tergeýshiler men prokýrorlar kúdiktini qylmystyq jaýapkershilikke tartqysy kelgeni úshin jaýap bermeýi kerek pe? – Eger tergeýshi jáne prokýror zardap shegýshiniń quqyqtaryn adal túrde, zańdy buzbaı qorǵasa, tergeý júrgizse jáne isti sotqa joldasa, al sot, mysaly, sotta negizgi kýágerler óz jaýaptaryn ózgertkendikten kúdiktini aqtap shyqsa, onda olardy kinálaýǵa sebep joq. Eger kýágerler jáne basqa adamdar sotta óz jaýaptaryn ózgertse, olar qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy tıis. Sot birinshi bolyp osyǵan kóńil bólip, jeke qaýly shyǵarýy qajet. Biraq praktıkada is birshama ózgeshe kórinedi. Sot tarapynan da, ókinishke qaraı prokýrorlar tarapynan da osylaı. Osyndaı faktilerge tolyqqandy nazar aýdarý joq. Bul jalǵan aryzdarǵa da qatysty. Árkim ol úshin jaýapkershiliktiń bolýy daýsyz ekenin bilýi kerek. Qylmystarǵa qarsy turyp, biz bir ýaqytta jalǵan jala jabylǵandardyń quqyqtaryn da qorǵaýdy qamtamasyz etýimiz kerek ekenin eske túsirýge májbúrmin. – Prosessýaldyq prokýror degen jańa fıgýra kim? Onyń róli týraly tolyǵyraq aıtyp berińizshi. – Qazir prokýratýrada burynǵydaı sotqa deıingi kezeńde qadaǵalaýdy bir prokýror ótkizedi, al dál osy is boıynsha memlekettik aıyptaýdy basqasy qoldaıdy. Bul onsha durys emes. Prosessýaldyq prokýror – bul qadaǵalaý sapasyn arttyrý boıynsha kelesi saty. Ol jalǵyz ózi sotqa deıingi kezeńdi qadaǵalaýdy qamtamasyz etip qana qoımaı, sotta memlekettik aıyptaýdy da qoldaıdy. Bul durys ekenine senimdimin. Basqasha qalaı biz kásipqoılar korpýsyn qalyptastyra alamyz. Olar ázirge eń mańyzdy ister boıynsha belgilengen, biraq jaqyn arada ister aıasy keńeıedi. Sotqa deıingi tergeýge jáne sotta memlekettik aıyptaýdy qoldaýǵa prosessýaldyq basshylyq etý – bul shet el prokýratýralary isiniń ózegi ekeni belgili. Prosessýaldyq prokýror – bul tıimdi prokýrorlyq qadaǵalaýdyń eýropalyq modeline aýysýdyń taǵy bir qadamy. – Memleket basshysy quqyq qorǵaý júıesin reformalaý qazaqstandyq­tar quqyqtaryn jan-jaqty qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn talap etedi. Bul úshin taǵy ne isteý kerek? – Meniń oıymsha, alda ister áli az emes. Bastysy árqaısymyzdyń isimiz adam­dardyń múddesine negizdelýi tıis. Kez kelgen iste tıimdilik eki quramdas bólikke baı­lanysty: qural sapasyna (osy jaǵdaıda jańa QIJK) jáne oryndaýshy (sýdıa, prokýror, tergeýshi jáne t.b.) áreketiniń sapasyna. Iаǵnı, men kez kelgen progressıvtik normanyń árekettiligi kóp jaǵdaıda biz kúndelikti praktıkada tamyr jaıǵan sottyń da, qylmystyq qýdalaý organdarynyń da osy jańalyqtarǵa kedergi bolatyn jumysyn buzýǵa daıyn bolýymyzǵa baılanysty ekenin atap aıtqym keledi. Mysaly, biz jaqyn arada tergeýshiniń mártebesin kóterý boıynsha naqty jáne shynaıy sharalardy qoldanýymyz jáne ony jedel qyzmettiń qursaýynan bosatýymyz kerek dep esepteımin, áıtpese eń ómirsheń qylmystyq-prosessýaldyq normalardyń ózi adamdarǵa kómektese almaıdy. Al sýdıalar óz jumysyn AQSh, Ulybrıtanııa jáne taǵy basqa elderdegi sekildi adamdardyń múmkindiginshe tez sot aldynda tura alatyndaı etip uıymdastyrýy kerek. Ásirese, aıqyn kinálar jáne kishigirim qylmystar boıynsha. Árıne, basqa sharalar da qajet. О́ıtkeni, árqashan kez kelgen jańa iste kemshilikter bolatynyn atap aıt­qym keledi. Oǵan qosa qylmystyq proses­tiń nor­malaryn túbegeıli ózgertý týraly sóz bolǵan kezde. Qazir bizdiń mindeti­miz osy kem­shilikterdi anyqtap joıý jáne zań­syz­dyq pen sózbuıdaǵa birde-bir ilik bolmaı­tyn­daı etý. Sonymen qatar, qısyn­dy mer­zimde sheshim qabyldanýy tıis: adam kináli me, álde kinásiz be? Aıqyn jáne ashyq. Sonda halyq bizdiń sot tóreligimizge senedi. – Elbasy mindettegen «100 naqty qadam» tapsyrmasynda bes satyly sot qyzmetin úsh satyǵa deıin azaıtý týraly naqty aıtyldy. Buǵan qandaı alyp-qosaryńyz bar? – Prezıdenttiń usynysy boıynsha, kelesi jyldyń birinshi qańtarynan bas­tap bizde tek sottyń úsh satysy ǵana qyzmet etetin bolady. Olar – birinshi, sosyn apellıasııalyq jáne kassasııalyq saty. Taratyp aıtsam, bul jerde «birinshi saty» – ol aýdandyq sot, ekinshi saty – oblystyq apellıasııalyq sot, úshinshisi – kassasııalyq saty, ıaǵnı – Joǵarǵy Sot. Bes-alty saty emes, bar bolǵany úsheý ǵana. Sondyqtan da tártip boıynsha, birinshi sottyń sheshimine kelispegen jaǵdaıda, aldymen apellıasııaǵa, sodan keıin kassasııaǵa jazady. Al Konstıtýsııa men qylmystyq ister júrgizý kodeksi boıynsha, kúshine engen úkimmen kelispegen jaǵdaıda Bas Pro­ký­rorǵa aryzdanýǵa kim-kimniń de haqysy bar. – Mundaı sottyń sheshimin buzýǵa prokýrorlarymyz qanshalyqty dármendi de qaýqarly? – Bul jerde Bas Prokýror ǵana istiń aq-qarasyn ajyratyp, sottardyń sheshimine Joǵarǵy Sotqa narazylyq keltirýge quzyreti bolady. Eskerte ketetinim, bul kúshine engen úkimderge ǵana qatysty. Al basqa prokýrorlar kelispegen jaǵdaıda apellıasııalyq sotqa narazylyq keltiredi. Bul jerde erekshe aıtaıyn degenim: elimizde sottan joǵary eshkim bolmaýy kerek. Meıli, onyń sheshimi bireýge unasyn-unamasyn, biz soǵan moıynsunýymyz tıis. Men ózim prokýror bolsam da, qaıtalap aıtqym keletini – sottan bıik eshkim bolmaǵany lazym. Biz mádenıeti ozyq, órkenıetti el bolamyz desek osyny moıyndap, osyǵan toqtaǵanymyz jón. Áıtpese bári beker. Árıne, men tóbeni qanshalyqty taý dep atap aıtsam da eshkim oǵan senbeıdi. Taýdy taý qylyp otyrǵany onyń bıiktigi. Sondyqtan sot osy joǵary deńgeıge saı bolýy úshin jáne eń bastysy dáp solaı jalpy halyq sanaý úshin ár sýdıa prokýrordan da, basqalardan da kásibı de, basqa da jaǵynan áldeqaıda bıik bolýy kerek. Solaı bolsyn dese, árıne. – Sýdıalyqqa qaı jastan bastap taǵaıyndaǵandy jón dep esepteısiz? – Árıne, burynǵydaı bir-eki jyldyq eńbek ótilimen 25 jasynda sýdıalyqqa taǵaıyndalýdy jón dep sanamaımyn. Keminde 30-35 jasqa jetip, tájirıbesi tolysqan mamandardy sýdıalyqqa qoısaq utylmaımyz dep oılaımyn. Endi mine, bizdiń osy oıymyz Elbasynyń «100 naqty qadam» jobasy aıasynda iske asyrylatyn boldy dep úmittenip otyrmyz. – Joǵaryda aıtylǵandardy túıindeı kelgende konstıtýsııalyq quqyqtardy saqtaý halyqtyń jaǵdaıyn jaqsar­ta­tyn­ eldi bolashaqqa bastaý joly deısiz ǵoı. – Álbette, Elbasy tapsyrmasyn oryndaý – bolashaqqa jol salý. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».