Jer sharyn qaýipsiz meken jasaıyq

Qazaqstannyń bastamasymen Birikken Ulttar Uıymy 29 tamyzdy – Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalaǵany málim. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýsyzdaný ıdeıasynyń aıasynda atomdy beıbit maqsatta qoldaný sharalary jyl ótken saıyn jandanyp, tamyrlanyp keledi. Ásirese, elimizde ataýly kún qarsańynda túrli is-sharalar ótip jatady. Osy oraıda Kýrchatov qalasynyń ákimi Nurbol NURǴALIEVPEN áńgimelesken edik.

Keleshegi kemel Kýrchatov

– Nurbol Joldasbekuly, ózińiz jetekshilik etetin Kýr­chatov qalasy búginde ıadrolyq salanyń ǵylymı ortalyqtarynyń birine aınaldy. Bul baǵytta qalada qandaı naqty jobalar qolǵa alyndy? – Kýrchatovta elimizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy ornalasqanyn bilesizder. Atalǵan ortalyq «Atom salasy jáne ónerkásiptiń ózge salalarynyń ǴZI men RAQ qaıta óńdeý jáne uzaq merzimdi saqtaý boıynsha respýblıkalyq ortalyǵyn qurý» jobasy boıynsha jumys júrgizýde. Jobanyń maqsaty – radıoaktıvti qaldyqtar men ıondalýshy sáýlelený kóz­deriniń qorshaǵan ortaǵa yqpalyn tómendetý bolyp tabylady. 2016-2019 jyldar aralyǵynda júzege asatyn joba negizinde qosymsha 100 jumys ornyn qurý kózdelgen. Taǵy bir mańyzdy joba – qala­da dozımetrııanyń keshendi respýblıkalyq ortalyǵyn qurý boıynsha jumys bastaldy. Bul joba Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi kezeńin esepke ala otyryp, 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan atom salasynyń damý baǵdarlamasyna jáne monoqalalardy damytý baǵdarlamasyna engizilgen. In­vestısııalyq joba Qazaqstan aza­mattarynyń radıasııalyq sáý­lelený dozasyn esepke jáne baqylaýǵa alady. Joba quny – 3,1 mlrd. teńge. – Kýrchatov qalasynyń janyndaǵy jer telimderiniń radıasııalyq áseri tolyq zerttelip boldy ma? – Elbasynyń 1992 jylǵy 15 mamyrdaǵy «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵy jáne atom energııasy boıyn­sha agenttigi týraly» №779 Jarlyǵyna sáıkes Kýrchatov qalasynda Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy qurylyp, jumys istep keledi. Búgingi tańda Ulttyq ıadro­lyq ortalyq quramyna 4 bólimshe kiredi, olardyń úsheýi Kýrchatov qalasynda ornalasqan. Atap aıtqanda, «Atom energııasy ınstıtýty», «Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty» jáne «Baıkal» kásiporyny bólimsheleri. Al «Jarylys jumystaryn júrgizýdiń Qazaq memlekettik ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» bólimshesi – Almaty qalasynda. 2004 jyldan beri «Radıasııa­lyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty» Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ózge ınstıtýttarymen birlese otyryp, «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda radıasııalyq qaýip­sizdikti jáne burynǵy Semeı synaq polıgonynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý» baǵdarlamasy boıynsha jumys júrgizedi. Baǵdarlamanyń maqsaty  – bu­rynǵy Semeı synaq polıgony aýmaǵynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.  2008 jyldan bas­tap atalǵan aýmaqta polıgonnyń jer telimderin sharýashylyqqa paıdalanýǵa berý maqsatynda keshendi radıoekologııalyq zertteý jumystary júrgiziledi. Keshendi ekologııalyq zertteýdi Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­­sizdiginiń 30 jyldyǵy mere­kelenetin 2021 jyly aıaqtaý josparlanýda. Qazirgi tańda synaq polıgonynyń jalpy aýmaǵy 6060 sharshy shaqyrymdy quraıtyn 30 paıyzyna zertteý júrgizildi. Bul jerler aýyl sharýashylyǵyna jaramdy ma degen saýal bar. Jer telimderine zerttelgennen keıin birqatar is-sharalar kesheni júrgizilýi tıis. Iаǵnı, quzyretti organdardyń qorytyndylary, qoǵamdyq tyńdaýlar, Úkimet qaýlysy syndy sharalardan keıin ǵana polıgon aýmaǵyndaǵy jerlerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna aýystyrý máselesi sheshiletin bolady. – Qalanyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýynda qandaı sharalar atqarylýda? – Kýrchatov – elimizdegi belsendi damyp kele jatqan jas qalalardyń biri. Monoqalalarda ónerkásip óndirisiniń kólemin arttyrýǵa «zákirli» ınvestısııalyq jobalar arqyly qol jetkizý josparlanyp otyr. Sonyń biri, kesek áktas óndirisin ashý. Quny 1114,3 mln. teńge turatyn jobany júzege asyrý arqyly 157 jumys ornyn qurýǵa bolady. Sondaı-aq, áktasty usaqtaý-irikteý kesheni arqyly 10, 20 jáne 100 mıllımetrlik ból­shekterge bólip, shıkizat túrinde ótkizý josparlanǵan. Tolyq qýa­tyna jetken kezde jylyna 99 myń tonna ák jáne 53 myń ton­na untaqtalǵan áktas óndirý qarastyrylǵan. Kýrchatov qalasynda In­dýs­trııa­landyrý kartasy sheń­berinde «Radıasııalyq tigilgen polıetılen jáne termoqondyrý manjetteri men taspalary óndirisin qurý» ınvestısııalyq jobasy júzege asyrylyp jatyr. Bul jobaǵa «Kazfoam» JShS kásiporyny qatysýda. Al «Rekord LTD» JShS «Shına zaýytyn jáne rezına-tehnıkalyq ónimder kombınatyn salý» syndy tartymdy joba usynyp otyr. Jalpy quny 200 mln. dollardy quraıdy. Jobanyń negizgi maqsaty naryqty jergilikti ónimdermen toltyrý jáne atalǵan óndiristik keshennen tabys tabý. Kýrchatov qalasy ákimdigi men «Rekord LTD» JShS arasynda yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyrý maqsatynda eki jaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. Atalǵan seriktestik 56 adamdy túrli mamandyqtarǵa oqytý úshin Beıjiń qalasyna jibermek. О́ndiristik keshen óz qýatyna jetken kezde túrli mamandyqtary men biliktilikteri bar úsh myńǵa jýyq adam jumysqa ornalastyrylady. – Elimizde atom stansasyn salý jónindegi bastamaǵa baılanysty Kýrchatov reaktorlary paıdalanyla ma? Bul qan­shalyqty qaýipsiz degen suraq kópshiliktiń kókeıinde júr... – Kýrchatov qalasy AES sa­lý múmkindigi bar alańdardyń biri retinde tańdalyp alyndy. Al qaladaǵy eski reaktorlardy iske qosý atom stansasyn salý josparymen baılanysty emes. Bul reaktorlar múldem basqa maqsatta qurastyryldy, ıaǵnı zertteýshilik maqsattaǵy reaktorlar. Qazirgi tańda Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy qolda bar reaktorlardyń tolyq paıdalanylýy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýde. Jańa AES salý úshin reaktorlardyń eki túri qarastyrylǵan: FISK 1350 jáne AP 1000. Dál osyndaı reaktorlardyń Japonııa­da beseýi, Taıvan men Qytaıda ekeýi bar jáne AQSh-ta salynýda. Reaktorlardyń qaýipsizdik deńgeıi III+. Sondyqtan, qorshaǵan orta úshin qaýipsiz. Jalpy alǵanda, álemde 388 energetıkalyq ıadrolyq reaktorlar jumys isteıdi. AES qaýipsizdiginiń joǵary deńgeıi kóptegen faktorlar arqyly qamtamasyz etiledi. Negizgi­leri – reaktorlyq qondyrǵynyń ózin ózi qorǵaı alýy, qaýipsizdiktiń birneshe deńgeıleriniń bolýy jáne qaýipsizdik arnalarynyń birneshe márte qaıtalanyp otyrýy. Sondaı-aq, belsendi (demek, adamnyń aralasýyn qajet etetin jáne energııamen qamtamasyz etý kózi bar) jáne passıvti (operator men energııa kóziniń aralasýyn talap etpeıtin) qaýipsiz­dik júıeleriniń de qoldanylaty­nyn atap ótýimiz qajet. Sonymen qatar, stansalarda ýaqyt aınalymy­nyń barlyq kezeńderinde qaýipsiz­dik júıesi áreket etedi. Iаǵnı, alańdy tańdap alýdan bastap, atom qýatyn paıdalanýǵa deıingi aralyqty qamtıdy. Atom qondyrǵylarynyń tike­leı ózine baılanysty ıadrolyq qaýipsizdik týraly aıta almaı­myn. Bul – jeke taqyryp. Reak­tor­lardyń jetildirilýiniń arqasynda olardyń qaýipsizdigi óte joǵary deńgeıge jetti. Qalypty rejim­de jumys isteıtin AES-tiń ra­dıo­aktıvti qal­dyqtary ruq­sat etiletin deń­geıden ondaǵan, júzdegen, al keı jaǵdaılarda tipti mıllıondaǵan ese tómen bo­lyp tabylady. Osy jaǵy­nan alyp qaraǵanda, AES is júzinde ekologııalyq taza óndiris bolyp tabylady. Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan».  Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kýrchatov qalasy.