Ata Zańnyń artyqshylyǵy – áleýetinde

  Mine, Ata Zańymyzdy ardaqtaýdyń jıyrma jyldyq mereıli merekesi de kelip jetti. Osy Konstıtýsııamyzdy bilýmen qatar ony ardaqtaý elimizdiń kez kelgen azamatynyń basty mindeti. О́ıtkeni, «Konstıtýsııany bilý, zańdylyqty saqtaý – quqyqtyq memleket qurýdyń birinshi sharty. Áz Táýkeniń tusyndaǵy qazaq qaýymynyń dáýirleýi, eń aldymen, osy zańǵa júginýge baılanysty bolǵanyn umytpaǵanymyz jón. Zańdy jetik bilmeıinshe, ony syılamaıynsha, berik ustanbaıynsha, biz ómirdiń qaı salasynda da qıynshylyqtan aryla almaımyz», dep Prezıdent Nursultan Nazarbaev atap ótti. Endeshe, Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵy toıynda Konstıtýsııalyq Keńes múshesi, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Jaıylǵanovaǵa jolyǵyp, birqatar suraqtar qoıǵan edik. – Anar Nuralyqyzy, Negizgi Zań­nyń jobasyn daıyndaý barysynda Prezıdenttiń qaýlysymen arnaıy sarap­tamalyq-konsýltatıvtik keńes qurylǵany belgili. Áńgimemizdi osy keńestiń qurylýy men qyzmetinen bastasaq. – Iá, Elbasymyzdyń 1995 jylǵy 22 mamyrdaǵy qaýlysymen arnaıy qurylǵan Saraptyq-konsýltatıvtik keńes Konstıtýsııanyń jobasyn daıyndaý barysynda azamattardyń 1100 usynysyn eskerip, soǵan oraı Konstıtýsııa jobasyndaǵy 99 baptyń 55-ine eleýli ózgerister engizgen eken. Demek, Konstıtýsııa jobasynyń jartysynan kóbi, halyqtyń usynysy boıynsha jazylǵan jáne sol arqyly árbir azamat óziniń kókeıkesti máselesin kótere aldy. Osylaı Konstıtýsııa bir jaǵynan búkilhalyqtyq, ekinshi jaǵynan jeke adamnyń múddesin kózdeýshi naǵyz Ata Zań retinde qabyldandy. Bul demokratııanyń shynaıy kórinisi, ıaǵnı, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq ekendiginiń dáleli edi. 1995 jyldyń 30 tamyzynda respýblıkalyq referendýmda qazaqstandyqtar daý­ys berip, olardyń 90 paıyzǵa jýyǵy jańa Negizgi Zańymyzdy qabyldaýdy jaqtady. – Durys aıtasyz, 1995 jylǵy Kons­tıtýsııany qabyldaý – qazir qoldanyp júrgen Konstıtýsııany qabyldaý ǵana emes. Bul memleketimiz damýynyń túbegeıli jańa kezeńine kóship, tarıhymyzdyń taǵy bir paraǵyn ashý boldy ǵoı. – Iá, bul kezeńniń mańyz­dylyǵy – alǵash ret adam jáne onyń quqyqtary men bostandyqtary saıası júıeniń ózegine aınalǵandyǵy. Mańyzy sol, saıası demokratııa jáne naryqtyq ekonomıka azamattyń quqyqtary men bostandyqtary iske asyrylýynyń sharty dep tanyldy. Sóıtip 1995 jylǵy Konstıtýsııa jańa Qazaqstannyń bet-beınesin aıqyndaıtyn, adamnyń jáne azamattyń quqyq­tary men bostandyqtaryn, onyń demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket ekendigin, bılik bólinýi jáne parlamentarızm sekildi negizgi saıası qundylyqtardyń zań júzindegi jıyntyq kórinisine aınaldy. Osy Konstıtýsııany resmı tanystyrý saltanatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev: «Halyq pen memleket úshin Konstıtýsııanyń qundylyǵy tek onyń mazmunymen ǵana aıqyndalmaıdy. Bul Negizgi Zań naqty ómirde, memleket pen qoǵamnyń demokratııalyq ınstıtýttarynyń jumysynda, kúndelikti azamattyq is-áre­ketterde qalaı júzege asady sonysymen de mańyzdy bolmaq. Bylaısha aıtqanda, Konstıtýsııanyń shynaıy baǵasy ýaqyt óte kele ómir arqyly, bizdiń alǵa jyljý áreketterimiz arqyly beriletin bolady. Negizgi Zańǵa sońǵy baǵany bizdiń óz qolymyzben qalap jasaıtyn Qazaqstannyń tarıhy beredi», degen edi. – Bıyl, mine, Qazaq­stanymyzdyń Konstıtý­sııa­syna 20 jyl tolyp otyr. Qandaı ózgerister bar? – Búgingi tańda biz osy 20 jyl ishinde qazaqstandyq azamattardyń jappaı quqyqtyq sanasynda túbegeıli ózgerister bolyp, quqyqtyq memleket jáne demokratııa qundylyqtaryn boıyna sińirý prosesi júrip jatyr dep nyq senimmen aıta alamyz. Konstıtýsııalyq-quqyqtyq mádenıet belgileri qalyptasyp kele jatqandyǵy da aıqyn ańǵarylýda. Qazirgi tańda, eń negizgisi, kúndelikti zań shyǵarý men quqyq qoldaný tájirıbesinde, qoǵam ómirinde konstıtýsııalyq ustanymdardyń júzege asýy bolyp tabylady. О́ıtkeni, Konstıtýsııa – eli­­mizdiń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq damýy­nyń turaqtylyǵyn da, serpindiligin de qamtamasyz etýge arnalǵan búkil quqyqtyq júıeniń myqty da ıkemdi tiregi. Memleketimizdiń turaqty jáne serpindi damýy azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýy jáne myqty ári berik memlekettik bıliktiń qyzmet etýi arasyndaǵy tepe-teńdikti talap etedi. Mundaı jaǵdaıda eki úlken qaýipti elemeýge bolmaıdy. Biri – bılik tarapynan bolatyn zańsyz avtorıtarlyq áreketter bolsa, ekinshisi – kópshilik tarapynan bolýy múmkin árekettiń zańsyzdyq qurdymyna quldyraýy. Bul qaýip-qaterlerge Qazaq­stan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń rólimen aıqyndalatyn, Konstıtýsııany saqtaý kepildigi qarsy turady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Kons­tıtýsııa negizinde memlekettik saıasatty qalyptastyrady jáne júzege asyrady. Ol – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń kepildigi. – Bul tusta memlekettegi kons­tıtýsııalyq baqylaýdyń máni zor deımiz ǵoı. – Iá, Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııalyq Keńesi kons­tıtýsııalyq qurylys negizderin, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, Kons­tıtýsııanyń respýblıkanyń búkil aýmaǵyndaǵy ústemdigin jáne tikeleı qoldanylýyn qamtamasyz etý maqsatynda kons­tıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrady. Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııaǵa resmı, ıaǵnı jalpyǵa birdeı mindetti túsindirme beredi, zańdardyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tek­seredi. Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııaǵa qaıshy normatıvtik aktilerdi joıa otyryp, konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtary buzylǵan azamattarǵa qatysty ádildikti qalpyna keltiredi, sol arqyly zańnyń ústemdigin qamtamasyz etedi. Konstıtýsııalyq baqylaý bolýynyń ózi osyndaı quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýda úlken mańyzǵa ıe. Baqylaý bar jerde zańdar shyǵaratyn zań shyǵarýshy da, quqyq qoldanýǵa qatysty sheshim qabyldaıtyn sheneýnik te, áleýmettik ómirdiń ár salasynda kúndelikti is-áreketin jasap júrgen qatardaǵy azamat ta tártipke moıynsunady. – Suhbatymyzdyń basynda atap ótkenimizdeı, Konstıtýsııamyzdy bilýmen qatar ony ardaqtaý elimizdiń kez kelgen azamatynyń basty mindeti dedik. – Konstıtýsııalyq memlekette bılik eshqandaı da zań­syz áreketterge barmaýy tıis. Quqyqtyń ústemdik qurýy, Konstıtýsııanyń ulyqtyǵy, zańnyń, ıaǵnı, búgingi kúnniń talabyna saı zańnyń bıligi – Qazaqstannyń odan ári damýyn­daǵy, qazirgi jahandyq demokratııalyq elder qataryna abyroımen enýindegi aldyńǵy qatarly mańyzdy másele bolyp tabylady. Bul úderis eldiń, ózińiz aıtqandaı, Negizgi Zańyna degen qurmetten bastalady. Qoǵamymyz Konstıtýsııa boıynsha ómir súrip, onyń árpi men rýhyn qatań saqtaǵanda ǵana demokratııalyq prosester alǵa basa bermek. Bıyl 20 jyldyǵyn atap ótip otyrǵan Konstıtýsııamyz Qazaqstannyń memleket retinde saqtalyp, jas elimizdi nyǵaıtý jolyndaǵy óz maqsatyn oryndaý úshin jazyldy. Konstıtýsııa halyq bı­li­gine, shynaıy túrdegi pikir alýandyǵyna, kóp par­tııa­lylyqqa; azamattardyń negizgi jáne ajyramas quqyqtary retinde jeke jáne saıası quqyqtary qorǵalýyna, ár­kim­niń óz jekemenshiginen aıyrylmaý quqyǵyna negizdele otyryp, jeke ómir súrý quqyǵyna, onyń jeke tulǵa retinde óziniń qabiletterin belsendi túrde ashýy úshin qajetti barlyq quqyqtar men bostandyqtarǵa, azamattardyń áleýmettik quqyqtary qorǵalýyna kepildik beredi. – Memleketimizdiń áleýmettik sıpatyn, onyń jalpyhalyqtyq mánin, eń aldymen, osyndaı baılyǵy bar azamattarymyz tereń uǵynýy kerek sekildi. – Álbette, memlekettigimizdi, onyń quqyq ispetindegi jıyntyǵy – Konstıtýsııamyzdy – búkil halyq baǵa jetpes asyl dúnıe dep uǵynýy kerek. Baǵa jetpes deýge sebep – memlekettiliginen aıyrylǵan halyq materıaldyq, ımandylyq, mádenı, rýhanı jutańdyqqa ushyraıdy. Sodan kele, aıaǵynda el bolýdan qalady. Sondyqtan, memleketti tek qarapaıym halyq qana emes, sol halyqtan bólinip shyǵyp, qulqyn qamyn kóbirek oılaǵan el myqtylary da súıýi kerek. Osyndaı en dáýletke halyq­tyń, memlekettiń arqasynda kenelip otyrǵanyn, al memleket bolmaǵan jaǵdaıda, materıaldyq baılyǵynan, eń bastysy, paıda tabý kózinen op-ońaı aıyrylyp qala­tynyn sanalaryna myqtap sińirýi kerek. Qoǵamnyń barlyq bólik­teriniń, barlyq toptarynyń, barlyq tulǵalarynyń jeke ómir súrý quqyǵy, ózindik múddeleri, álemdegi barlyq qubylystarǵa ózindik kózqarasy Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasymen qorǵalady. Sonymen qatar, osy jeke tulǵalar men birlestikterdiń – tutas qoǵam qurý mindetteri de qorǵalady. Konstıtýsııa bar eken, demek bizdiń quqyqtarymyz qorǵaýly, mindetterimiz aıqyndaýly. – Konstıtýsııamyzǵa jıi engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar týraly aıtyp ótseńiz? – Zaman talabyna sáıkes, 1998 jylǵy 7 qazanda Ata Zańǵa memlekettik qyzmetshiniń jasy týraly, saılaýshylardyń sany jóninde, Senattyń ókilettik merzimi – 6 jyl, al Májilis úshin – 5 jyl dep bekitilýi týraly, qylmystyq sot isin júrgizý alqabılerdiń qatysýymen júzege asyrylatyny jóninde ózgerister men tolyqtyrylýlar engizildi. Al 2007 jylǵy mamyrdaǵy konstıtýsııalyq reformaǵa sáıkes bılik ókilettikteri men jaýapkershilikterin qaıta bólý, Parlamenttiń rólin arttyrý máselesi alǵa qoıyldy. Prezıdenttik basqarý merzimi 7-den 5 jylǵa deıin qysqardy. Májilis depýtattarynyń sany 107 depýtatqa deıin ulǵaıtyldy: 98-i saıası partııalardyń tizimi boıynsha, al 9 depýtatty Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaıtyn bolyp belgilendi. Senat depýtattarynyń sany prezıdenttik kvotany ulǵaıtý esebinen kóbeıtildi, olardyń bir bóligi Qazaqstan halqy Assambleıasymen tıisti konsýltasııalardan keıin taǵaıyndalady. Úkimettiń Memleket bas­shysynyń aldynda ǵana emes, sonymen birge, Parla­menttiń aldynda atqarýshy bıliktiń memle-­ kettik qyzmet kórsetýdiń joǵary tıimdiligi men sapasyn, qoǵamdyq eseptilik pen qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin jaýaptylyǵy belgilendi. Prezıdent Premer-Mınıstrdi saıası partııalardyń fraksııalarymen konsýltasııalardan keıin jáne Májilis depýtattarynyń kópshiliginiń kelisimimen taǵaıyndaıdy. Konstıtýsııalyq Keńesti, Ortalyq saılaý komıssııasyn qalyptastyrý kestesi ózgertildi. Endi bul organdardyń quramy áldeqaıda demo­kratııalyq negizde, ıaǵnı Parlamenttiń qos palatasynyń depýtattarynyń qaty­sýymen qalyptastyrylady. Osylaısha, Konstıtýsııalyq Keńestiń, OSK-niń jáne Esep komıtetiniń úshten eki bóligin Parlament qalyptastyratyn boldy. Konstıtýsııanyń jergilikti ózin ózi basqarý máseleleri jónindegi bólimi irgeli ózgeriske ushyrady. Máslıhattar jer­gi­likti ózin ózi basqarýdyń negizine aınaldy. Oblystardyń, respýblıkalyq baǵynystaǵy qalalar men elordanyń ákim­derin Prezıdent budan bylaı máslıhattardyń kelisimimen taǵaıyndaıdy. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdiń arqasynda, Qazaqstanda ólim jazasy is júzinde joıyldy. Qazir bul jazaǵa terrorıstik qylmystar jasaǵany sondaı-aq, soǵys ýaqytynda erekshe aýyr qylmystar jasaǵany úshin eń aýyr jaza zańmen belgilenedi, ondaı jazaǵa kesilgen adamnyń keshirim jasaý týraly ótinish etý haqy bar. Konstıtýsııalyq reformadan keıin tek qana sottyń sanksııasymen tutqyndaýǵa jáne qamaýda ustaýǵa bolady. Osylaısha, konstıtýsııalyq ózgerister elimizde demokratııalyq jáne saıası júıeniń dáıekti qalyptasýyna, adam quqyǵy men bostandyqtarynyń qorǵalýyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasady. – Jalpy alǵanda, Kons­tıtýsııamyz tıimdi memlekettik quqyqtyq júıe­mizdiń ornyǵýynyń, naryqtyq eko­no­mıkamyzdyń qalyptasýynyń, hal­qymyzdyń ál-aýqatyn kóterýdiń, Qazaq­stanymyzdyń saıası, ekono­mıkalyq, áleýmettik damýynyń bastaýy bolyp otyr emes pe? – Iá, Konstıtýsııamyz – qazaqstandyq­tardyń boıynda azamattyq jáne qazaq­standyq patrıotızm sezimderin tárbıeleýde, halyqtyń ıdeıalyq-mádenı damýynyń negizin quraýshy, qoǵamdyq saıası proses­terge árbir adamnyń qatystylyǵyn pash etetin úlken saıası jáne quqyqtyq qujat bolyp tabyldy. Endi 20 jyldyǵyn atap otyrǵan Konstıtýsııamyz táýelsizdigimizdiń tuǵyry, quqyqtyq negizine aınaldy. Mine, 20 jyl boıy Qazaqstan Konstıtýsııada belgilengen negizderge súıenip ómir súrip keledi. Bárin birdeı meńgerip kettik deı almaımyz. – Osy arada Ata Zańymyzdyń 1-babynda Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdaty retinde atap kórsetilgen qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaq­tylyqqa toqtala ketseńiz. – О́zińiz oryndy atap otyrǵan atalǵan qoǵamdyq tatýlyq pen saıa­sı turaqtylyq udaıy saqtalyp keledi. Bul prınsıpti osy bapqa, zańger ǵalymdarmen qyzý pikir talas­tyra otyryp, Elbasymyz engizdirtkenin bárimiz bilemiz. Osy erejeni naqtylaý tetiginiń biri retinde Konstıtýsııanyń 44-babynda Prezıdenttiń quzyretine Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý quqysy kiretini aıqyndaldy. Sonymen qatar, Ata Zańymyzdyń 39-babynyń 2-tarmaǵynda ultaralyq tatýlyqty buzatyn kez kelgen áreket konstıtýsııalyq emes dep tanylatyny kórsetilgen. Iаǵnı, Elbasymyz N.Á.Na­zarbaev 1993 jyly «Bereke basy-birlik» degen Ordabasy taýynda aıtqan: «..Bizdi de bul kıeli tórge armandy tilek, elim degen perzenttik júrek alyp kelip otyr. Bizdiń de oılaǵanymyz – birlik. Bizdiń de ańsarymyz – elimizdiń kósegesiniń kógergeni, dáýletti de sáýletti ómir súrgeni. Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı zamanyndaǵy basty maqsat – bar qazaqtyń birligi bolsa, búgingi bas­ty maqsat ta dál sol. Jalǵyz-aq aıyrmasy – qasıetti babalarymyz basyn qosyp bergen qazaq halqy endi búkil Qazaqstan halqynyń birligine uıytqy bolýy tıis. Osy maqsat jolynda respýblıkadaǵy barlyq ulttar ókilderiniń bir kisiniń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı kúsh biriktirgeni lazym. Qazaqstan – osy ulan-baıtaq óńirdi mekendep jatqan barsha ult pen ulys ókilderiniń ortaq Otany degen qarapaıym da qasterli qaǵıdany búgingi adamdardyń da, keler urpaqtyń da sanasynan bir sátke shyǵarmaýymyz kerek», – degen sózderi óz orny men oryndalýyn tapqandaı. – Demek, osy atalǵan jaǵ­daılardyń barlyǵy árbir qazaqstandyqtyń rýhyn kóterip, onyń áleýmettik optımızmin joǵarylatatynyna senimdimin deısiz ǵoı. – Álbette. Sondyqtan, «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbit­shil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemen­dik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp, osy Konstıtýsııany qabyldaımyz», – dep Ata Zańnyń preambýlasynda kórsetilgendeı Qazaqstan Respýblıkasynyń armandaǵan Máńgilik El, aıaýly mekenge aınalary sózsiz.  Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».