Memlekettik quqyqtyq júıeniń negizi

  Qazaqstandyq quqyqtyq júı­­e­­niń negizi – elimizde eń jo­ǵary zańdyq kúshi bar, norma­lary respýblıkamyzdyń bar­­­­lyq aýmaǵynda tikeleı qolda­nylatyn Ata Zańymyz – Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasy ekendigi barshaǵa aıan. Konstıtýsııadan ulttyq qu­qyqtyq júıeniń barsha quram­das bólikteri bastaý alady: onda quqyq sýbektileri anyqtalyp, san alýan quqyq salalary arasyndaǵy qatynastardy zańdyq turǵydan retteýdiń negizderi bekitilgen, quqyq shyǵarmashylyǵy men quqyq qoldanýdyń jalpy qaǵı­dattary belgilenip, adam jáne azamattardyń zańdy durys uǵynýy men quqyqtyq sana-sezi­min, quqyqtyq mádenıetin tıisti qalyptastyrýdyń irge­tasyn qalaıtyn qoǵam jáne mem­lekettiń qundylyqtary, elimizdiń keleshekte qandaı jolmen damýy­nyń jalpy prınsıpteri konstıtýsııalyq deńgeıde ornyq­tyryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á. Nazar­baev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan hal­qyna arnaǵan  Joldaýynda: «Tu­raqtylyq pen kelisim de­geni­miz ne? Ol otbasylyq ál-aýqat, qaýipsizdik, baspana. Beı­­bitshilik – ol áke men ana qýanyshy, ata-analar densaýlyǵy jáne bizdiń balalarymyzdyń baqyty. Beıbitshilik – ol turaqty jumys, jalaqy jáne erteńgi kúnge degen senim. Beıbitshilik pen turaq­tylyq – kún saıynǵy eń­bekpen qorǵap, nyǵaıtýdy qajet etetin jalpyhalyqtyq jetistik», – dep aıryqsha atap ótedi. Mundaı túbegeıli prınsıp­terdiń 20 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Konstıtýsııamyzda kóz­delýiniń kezdeısoq emestigin aıtqan jón. Konstıtýsııa men konstıtýsıo­nalızm doktrınasy bir-birinen ajyramas uǵymdar. Ata Zań mazmuny men mán-maǵynasyn sıpattaıtyn konstıtýsıonalızmniń kúre tamyry, óz kezeginde, atalǵan doktrına Konstıtýsııa týraly ilimdi dáripteıtin bolǵan­dyqtan qazaqstandyq zańger-ǵalymdardyń «osy ıdeologııa­men ári qalyptasqan jáne de qalyptasý ústindegi quqyqtyq memlekettilik ınstıtýttarynyń qyzmeti túgeldeı qamtylýy tıis» degen tujyrymdary qoldaýǵa ábden laıyq. Ulttyq kelisim – ol kons­­tı­­­týsııalyq júıeniń ózegi, Kons­­tıtýsııa men kons­tıtý­sıo­­nalızmniń temir qazyǵy. Halyqtyń basym kópshiligi Konstıtýsııada kózdelgen mem­lekettik qurylymnyń prın­sıpterine qoldaý kór­setse jáne soǵan sáıkes quqyqtyq júıeniń damýyna baǵyshtaıtyn qundylyqtardy moıyn­daǵanda ǵana konstıtýsıonalızm tir­shilikke ere alady. Kons­tıtý­sıonalızm doktrınasy jalpy damý baǵytynyń máseleleri boıynsha jalpy halyqtyq konsensýsty, ıaǵnı, kelisimdi bildirse kerek. Mundaı ulttyq kelisimge qol jetkizý – sol halyqtyń tek ózine tán damý erekshelikterin  shoǵyrlandyrǵan uzaq merzimdi áleýmettik evo­lıýsııanyń nátı­jesi dep baǵalaǵan jón. О́tken ǵasyrda Qazaqstanda bes ret Konstıtýsııa qabyldandy: Qazaq AKSR-niń 1926 jylǵy Konstıtýsııasy, Qazaq KSR-niń 1937 jylǵy Konstıtýsııasy, Qazaq KSR-niń 1978 jylǵy Kons­tıtýsııasy, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy jáne qazirgi qol­danystaǵy 1995 jyly qabyl­danǵan Konstıtýsııa. Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qurylysynyń burynǵy tabys­tary men jetistikteri, sonymen qatar, olqylyqtary men sátsizdikteri de búgingi tańda birdeı baǵaly dúnıeler. Egemen elimizdiń 1993 jy­ly 28 qańtarda Qazaqstan Res­pýblıkasy Joǵary Keńesiniń IH sessııasynda qabyldanǵan alǵashqy Konstıtýsııasy memleket táýelsizdigin bekitip, so­nyń negizinde parlamenttik res­pýblıkanyń negizi qalanyp, jartylaı prezıdenttik basqarý nysanyn ornyqtyrdy.  Bir qaraǵanda, ol Konstıtýsııa demokratııalyq memleket pen naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý úshin qajetti zańdyq negizderdi qurdy, biraq, ekinshi jaǵynan – zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılikterdiń ókilettigi, jerge jekemenshik jáne azamattyq, memlekettik til jáne t.b. týraly suraqtar sheshimin tıisti deńgeıde tappaǵan bolatyn. Degenmen de, otandyq konstıtýsııalyq doktrınanyń qalyptasýyna 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń oń yqpal etkeni daýsyz, onyń kóptegen kemshilikteri men shıki tustary sol merzimdegi obektıvti sebepterdiń saldary boldy dep bilemiz. Atalǵan máseleler óz túıinin jańa Konstıtýsııadan tapty. 1995 jyly 30 tamyzda búkil­halyqtyq respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy shyn mánisinde táýelsiz, egemendi elimizdiń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńiniń tereń irgetasyn qalaǵan mańyzy zor qujat bolyp tabylady. Jańa Konstıtýsııanyń kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq doktrınany álemdik órkenıettiń ozyq jetistikterimen nárlendirýi sózsiz tabys. 1995 jyly 6 qyrkúıekte Al­­­matyda elimizdiń jańa Kons­tıtýsııasynyń resmı tusaýkeser saltanatynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev: «Kóptegen demokratııalyq memlekettterdiń konstıtýsııalary ispettes bizdiń Konstıtýsııamyz da qur deklaratıvti emes, kerisinshe, búkil qurylymymen jáne zańdyq-tehnıkalyq negizimen, memlekettanýshylyq, saıası jáne quqyqtyq sanattardyń qatań júıesimen zamanaýı memleket pen búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin naryqtyq ekonomıka qalyptastyrýǵa jáne olardy damytýǵa senimdi alǵysharttar quraıdy», – dep atap ótti. Iá, bul rette, konstıtýsıonalızm júıesin qurastyrýshy qaǵıdattardyń eń mańyzdysy zań bıligi bolsa kerek. Tek osy ustanymnyń aýadaı qajettiligin uǵynǵan zań shyǵarýshy quqyq pen zańnyń ústemdigi ıdeıasyn Ata Zańymyzdyń ózeginen ótkizip, máńgilikke boıyna sińirý úlken kóregendiktiń aıǵaǵy. Sonymen, jańa ómirge jańasha aıaq basqan demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket úshin onyń eń qymbat qazynasy retinde adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary tanyldy. Bul degenimiz, memleket úshin adamdy jáne onyń materıaldyq, rýhanı ál-aýqatyn qamqorlyqqa alýdan jáne qamtamasyz etýden asqan mańyzdy mindet joq degen sóz. Memleket adamnyń qalypty áleýmettik-quqyqtyq jaǵdaıda tirshilik etýine múmkindik jasaýǵa ózine jaýapty mindetteme qabyl­dady. Memleket adam ómirin qol suǵýshylyqtardan qorǵaýǵa, sonymen qatar, onyń ózine qu­qyqqa qaıshy áreketterden óziniń saqtanýyna múmkindik berýge mindettendi. 1995 jylǵy Konstıtýsııa konstıtýsııalyq qurylymnyń quqyqtyq negizin qalaýmen birge, respýblıka qyzmetiniń: qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq; búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý; qazaqstandyq patrıotızm; memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde respýb­lıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqy­ly sheshý sııaqty túbegeıli prınsıpterin bekitti. Jańa Ata Zańymyz qoǵamdyq-saıası ınstıtýttardyń quqyqtyq negizderin, adam jáne azamattyń konstıtýsııalyq mártebesin anyq­tady, ekonomıkalyq qury­lymnyń negizderi aıqyndalyp, mem­lekettik quqyqtyq júıeniń negizi qalandy. Konstıtýsııaǵa saı jáne onyń talaptaryn oryndaý maqsatynda quqyqtyq júıeni damytýda mańyzdy ról prokýratýra organdaryna júktelgen. Prokýratýra memleket atynan Respýblıkanyń aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq akti­lerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylý zańdylyǵyna joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady. Bul erejeler prokýratýranyń quqyq qorǵaý organdary júıesindegi erekshe ornyn, onyń quqyq qorǵaý sıpatyn aıǵaqtaıdy. Respýblıkamyzdyń Qarýly Kúshteri, basqa áskerleri men áskerı qurylymdarynda osy fýnksııalardy áskerı zań júıesinde atqaratyn negizgi memlekettik organ – áskerı prokýratýra bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı prokýratýrasy nyǵaıyp keledi. Áskerı prokýrorlyq kadrlardy sapaly daıarlaýǵa, quqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa barynsha kóńil bólinýde. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn, jeke ómirin, derbestigin saq­taýda áskerı prokýratýra qyz­metkerleri aıanbaı qyzmet etýde. Konstıtýsııanyń ústemdiligin arttyrý maqsatynda qysqa merzim ishinde, zańnamalyq bastamalyqty qoldana otyryp, áskerı prokýratýra organdary birqatar usynystar engizdi. Osynyń nátıjesi áskerı-quqyq qorǵaý júıesiniń reformasy, qylmystyq, qylmystyq-prosessýaldyq jáne jedel-izdestirý zańdylyqtarynyń jetildirilýi dep aıtýǵa bolady. Konstıtýsııada kózdelgen ıdeıalar men prınsıpter ulttyq quqyqtyq júıeniń, onyń ishinde, konstıtýsııalyq quqyqtyń uzaq merzimge damýynyń negizgi baǵyttary men tetikterin naqysh­taıdy. Iаǵnı, Negizgi Zańnyń prın­sıpteri men normalaryn, eń aldymen, memlekettik bı­lik organdary jáne laýazymdy adamdar qyzmetinde, bul rette Konstıtýsııanyń tike­leı qoldanylýyn jáne onyń áleýmettik-quqyqtyq múm­kindikterin qoldanystaǵy zańnama jáne quqyq qoldaný tájirıbesi arqyly tolyqqandy júzege asyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy mindet bolyp tabylady. Qoryta aıtqanda, bári de Ata Zańnan bastaý alady. Bizdiń súıenerimiz de, basshylyqqa alatynymyz da – Qazaqstan Konstıtýsııasy. Ony bizdiń altyn temirqazyǵymyz dese de bolady. Endeshe, baǵyt aıqyn, maqsat bıik. Osy jolda elmen birge bolashaqqa qadam basatynymyz anyq. Erǵalı MERZADINOV, Bas áskerı prokýror, ádilet general-leıtenanty.