Bizdiń bala kezimizde «Mogıkannyń sońǵy tuıaǵy» dep atalatyn Amerıka jerindegi úndis taıpasy týraly jaqsy kıno bolatyn. Onda basqynshylardyń qysymymen sany barǵan saıyn azaıyp bara jatqan osy taıpa adamdary, olardyń azattyq jolyndaǵy kúrestegi jasaǵan erlikteri beınelengen edi.
Sany barǵan saıyn seldirep kele jatqan, Jeńistiń 70 jyldyq merekesine ileýde bireýi aman jetken ardagerler týraly áńgime qozǵalǵanda únemi osy kıno esime túsedi. Shamasy ol kıno bizdiń balalyq kóńilimizge erekshe áser etken bolýy kerek. 9 mamyr merekesiniń qarsańynda aýylymyzdyń soǵysqa qatysqan ardager aqsaqaldaryn quttyqtaıyn dep telefon shalǵan edim. Sóıtsem, osydan 7-8 jyl buryn ǵana Jeńis merekesi tusynda keýdelerine orden-medaldaryn samsatyp, aýyl kóshesiniń sáni bolyp júretin, merekege erekshe rýh berip turatyn sol qarııalar túgelge jýyq qaıtys bolyp ketken eken. Jeńistiń 70 jyldyq merekesine bireýi ǵana aman-esen jetipti. Ol – bizben kórshi bolǵan Moldahan Sadyqov aqsaqal. Osydan 40-45 jyl buryn bir kúngideı bolmaı zyr etip óte shyqqan bizdiń balalyq kezimizde Moldahan aǵanyń uldary Álósh, Serik, Máliktermen tańnan qara keshke deıin oıyndy soǵýshy edik. Al qyzy Gúlsaıramen bir synypta oqydyq. Úılerimiz de bir-birimen jıi aralasyp turatyn. Moldahan aǵanyń úlken uly Qajymuqan Almatynyń polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirip, О́skemen mańaıyndaǵy Asýbulaq kentindegi rýdnıkke ınjener bolyp, qyzmetke ornalasyp, otbasyn quryp, jaınap ósip kele jatqan shaǵynda kenetten qaıǵyly qazaǵa ushyrap, osy jaǵdaı bul otbasyna úlken soqqy bolyp edi. Keıinnen dosymyz Álóshtiń de qaıtys bolǵandyǵyn estidik. Shúkir, ornynda bar ońalar degen. Qazir Qajymuqan men Álóshtiń balalary da ósip jetip, azamat bolyp, ózderi de balaly-shaǵaly bolyp otyr. Moldahan aǵa men Kúlbıke apaı qurǵan otbasy aýylymyzdaǵy irgeli qarashańyraqtardyń biri bolatyn. Ekeýi 8 bala tárbıelep ósirdi. Olardan 25 nemere, kóptegen shóbere kórdi. Sóıtip, Sadyqovtar áýleti myzǵymas qara ormanǵa aınaldy. Eger keshegi Otan soǵysynda sheıit bolyp ketken ár bozdaq elge aman oralǵanda bizdiń halqymyzdyń sany qanshama ósken bolar edi. Aǵanyń ekken japyraǵy jaıqalǵan alyp báıteregine qarap, eriksiz súısingenimizde osy jaǵdaı qabattasa oıymyzǵa oraldy. Iá, keshegi sum soǵystyń elimizge tıgizgen lańy az bolǵan joq. Demek, ony jeńispen aıaqtap, búkil adamzat qaýymy úshin beıbitshilikti baıandy etken ardagerlerimizdiń erligi qandaı qurmetke bolsa da laıyq ekendigi anyq. Qarabulaq aýylynyń ákimi Qambar Shılibaev baýyrymyz Moldahan aǵanyń qazirgi kúnderi aýdan ortalyǵy Zaısan qalasynda turyp jatqandyǵyn, Jeńis merekesiniń qarsańynda aýdan basshylarynyń ardagerdi qurmettep, oǵan jańadan salynǵan úıden páter bergendigin, qazirgi kúni aqsaqal osy páterde kenje uly Erlannyń qolynda turyp jatqandyǵyn, 1 mamyr kúni týra 90 jasqa tolǵandyǵyn, biraq áli de tyń ekendigin aıtyp qýantyp tastady jáne telefonyn taýyp berdi. Aǵaǵa telefon shalyp habarlasyp, kele jatqan Jeńis merekesimen quttyqtadyq. Daýysy tyń jáne sergek eken. Osyǵan qatty qýanyp qaldyq. Osy sátte Moldahan aǵa bizge kóneniń kózindeı, keshegi ákemizdiń ózindeı sezilip ketti. Meniń ákem Faızolda Álipbaev ta Uly Otan soǵysyna, Jeńis paradyna, onan keıingi japon soǵysyna qatysqan, qaınaǵan qan maıdannyń ortasynan aman kelgen naǵyz jaýynger edi. Qaıtys bolǵanyna qazir 20 jyldan asyp barady eken. Moldahan aǵa da meniń ákemdi, aýyldyń basqa da ardagerlerin eske alyp, birge qyzmet istegenderin aıtyp, ótken kúnder týraly áńgime qozǵap, bir jasap qalǵandaı boldy. Kúlbıke apaıymyzdyń qaıtys bolǵanyna da birshama jyldyń júzi bolǵan. – Bári de ómirdiń zańy ǵoı. Bul dúnıege kelgen soń, ketpek te bar. Allaǵa shúkir, talaı bozdaqtarymyzdy jutqan qyrǵynnan aman-esen kelip, osynshama jasqa jetip, urpaq ósirip otyrmyz. Osyǵan myń shúkir deımin. Jeńistiń 70 jyldyǵyn kórip otyrǵan, myna men baqytty adammyn ǵoı. Endi, artymyzdaǵy sender, jas urpaq aman bolsyn dep solardyń tileýin tilep otyrmyn. Bıylǵy 70 jyldyqta Elbasymyzdyń tapsyrmasy boıynsha oblys, aýdan basshylyǵy bizdi jaqsy qurmettep jatyr. Táýelsiz elimiz qaryshtap damyp keledi. Myna bizdiń Zaısan qalasy jyldan-jylǵa kóriktenip, jaınap barady. Qarabulaq aýylymyzdan munaı men gazdyń ken oryndary tabylyp, qazir sony iske jaratýda. Zaısan qalasyndaǵy úıler Qarabulaqtan jetkizilgen gazdy kógildir otyn retinde paıdalanyp otyr. Qarabulaqtyń irgesinen munaıshylardyń jańa vahtalyq kenti boı kóterdi. Qazirgi kúni Qarabulaqtyń qanshama jastary munaıshy bolyp, qyzmet isteýde. Osynyń barlyǵy berekeniń belgisi emes pe? Osyny kórgende qudaıǵa da, elimizdiń, oblys pen aýdannyń basshylyǵyna da ishteı rıza bolyp, Allaǵa myń shúkirimdi aıtyp otyramyn. Bizdiń kórgen qıyndyqtarymyz endi qaıtyp kelmesin, osy zamannyń bet alysy árdaıym túzý bolsyn, – degen tilegin bildirdi. Moldahan aǵa maıdan dalasyndaǵy naǵyz ot pen oqtyń arasynan aman kelip, Qarabulaq aýylynyń damýyna bel sheshpeı úles qosqan naǵyz ardager aqsaqal. Eger, ol kisiniń ómir joldaryna úńiletin bolsaq, Qarabulaq aýylynda týyp-ósken. 8-synyptan soń, 1942 jyly Zaısan qalasynda ashylǵan pedagogıkalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. Jas urpaqtyń urpaqtyń kókirek kózin ashatyn muǵalim bolǵysy keledi. Biraq ta onyń bul josparyn elge tóngen fashıstik basqynshylyq qaýpi kúrt ózgertip jiberedi. 1943 jyly mamyr aıynda ásker qataryna alynyp, 155-shi atqyshtar polkiniń quramynda maıdanǵa attanady. Baltyq jaǵalaýlaryndaǵy shaıqastarda erlik kórsetken Moldahan aǵanyń polki 1944 jyly Joǵarǵy bas qolbasshynyń buıryǵymen qıyr shyǵysqa jiberiledi. Moldahan aǵa munda óziniń saýattylyǵymen kózge túsip, Bıkın qalasyndaǵy áýe atqyshtaryn daıarlaıtyn ýchılıshege oqýǵa jiberiledi. Munda 6 aı oqyǵannan keıin ushqyshtar polkine aýystyrylyp, Il-12 shabýyldaýshy ushaǵynyń áýe atqyshy retinde japon basqynshylarynan Manchjýrııany azat etý urystaryna belsene qatysady. 1944-1945 jyldary japondardan Ońtústik Sahalın men Kýrıl araldaryn azat etý urystarynda birneshe ret erlik kórsetken. Osy úshin maıdangerge 1944 jyly «Úzdik shtýrmovık» tósbelgisi jáne ekinshi dárejeli «Otan soǵysy» ordeni beriledi. Moldahan aǵa ásker sapynda 1950 jylǵa deıin bolyp, 7 jyl ótkennen keıin ǵana baryp, aman-esen elge oralady. Soǵystan keıin aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn bitirip, kóp jyldar zootehnık, ferma basqarýshy mindetterin atqarǵan. Sóıtip, 50 jyl aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etip, 1985 jyly zeınetkerlikke shyǵady. Moldahan aǵa bizben áńgimesinde Allanyń bergen densaýlyǵyna rıza ekendigin aıtty. Urpaqtarynyń, aýyldas, jerles, adamdardyń ózin ardager retinde qurmettep jatqandyǵyn aıtyp olarǵa da alǵysyn bildirdi. Qazir toqsan jastyń tórindegi qart maıdangerdiń keýdesinde joǵaryda aıtqan nagradalardan basqa «Germanııany jeńgeni úshin», «Japonııany jeńgeni úshin», «1941-1945 jyldarǵy Otan jeńisi», medaldary jarqyraıdy. Bul Moldahan aǵaǵa qan maıdanda kórsetken erlikteri úshin berilgen baǵa. Munyń syrtynda ol kisi beıbit eńbek salasynda da úlken tabystarǵa jetti. 1970 jyly naýryz aıynda Máskeýde ótken Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq kórmesine qatysyp, V.I. Lenınniń 100 jyldyq medalimen, basqa da kóptegen medaldarmen marapattaldy. Qazirgi kúni qart maıdanger, eńbek ardageriniń tósinde 20-ǵa tarta memlekettik nagrada jarqyraıdy. Biz Qarabulaq aýylyndaǵy keshegi ardager ákelerimizdiń «Mogıkannyń sońǵy tuıaǵyndaı» búgingi kózi tiri Moldahan Sadyqov aǵaǵa árdaıym amandyq, urpaqtaryna baqytty ómir tileımiz.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany.