Tasbaýyr tarıhtyń bizdiń halyqqa qatty shúılikkeni de, baýyry jibip, meıirlene ılikkeni de keshegi ótken HH ǵasyr edi. Oǵan deıin oınamaly ýaqyttyń bizge san qıly minez tanytqany belgili. Ulan-baıtaq Teriskeı Eýrazııa jazıralaryn túgelge jýyq bılep-tóstegen kóshpendiler ústemdigi tym uzaqqa sozyldy. Jan-jaqtyń bári jappaı kóz alarta bastady. Olary tekten-tekke ketpedi. Zil batpan muz taýdaı dúnıeniń dymyn qurtyp, kókiregine kúnde shógip jatqanyńmen, astyńnan bildirmeı mújip, kúnnen-kúnge alasarta beredi eken. Oǵan boı bermeı, jan-jaǵyńdy qansha qymtaǵanyńmen, tozǵan toqymdaı óz-ózińnen irip, shurq tesik bolyp, bólshektenip kete barady ekensiń. Qansha bulqynsań da, básiń ketip, aıaq asty bolýdan basqa taǵdyr buıyrmaıtyn sekildi.
Kúni keshegi Altyn Ordanyń aıaq tusynda biz de osy jyrym-jyrym taǵdyrdy bastan keshirdik. О́zara ketiskenmen, qaıta bekise qoımadyq. Aqyrynda árkim basyn saǵattaıtyn kúıbeń-kúıbeń kúıge tústik. Bireýdiń baýyryna kirip, bas saýǵalaýdy armandadyq. Odan óńeshi keńge op-ońaı jutylyp ketpeseń, qutylyp ketý qıynnyń qıyny eken. «Bul qonysqa qondyrǵan ata-babam ońbasyn, tańda sırat basynda», dep Er Mahambetti qarǵatqan bararǵa jeri, basarǵa taýy qalmaǵan qaıransyzdyqtyń qyl tuzaǵy edi. Sony bizge qatty sezdirtken de jıyrmasynshy ǵasyr edi.
Kónbegendi kóndirgen kónbistilik zamany ornady. Bul taǵdyr bizderge ony da kópsindi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qaýlady. Qazaqstan onsyz da qatary seldirep qalǵan azamattaryn moıyndarynan tizip, maıdanǵa attandyrdy. Maıdanǵa attanǵan azamattarynan eń kóp qara qaǵaz alǵan halyq ta qazaqtar boldy. Sol tusta soǵys júrip jatqan ólkelerden qaraıǵan halyq kóshirildi. Olardyń kópshiligi Qazaqstanǵa kelip qonystandy. Olarmen birge júzdegen zaýyt, fabrıkalar, óndiris oshaqtary kóshirildi. Olardan basqa Qazaqstanda áldeneshe júz zaýyttar jańadan salyndy. Qazaqstan óndirisi buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen órkendedi. Jaýǵa atylǵan árbir on oqtyń toǵyzy Qazaqstanda jasaldy.
Jeńis bul úderisti odan saıyn ornyqtyra tústi. Qazaqstannyń qazba baılyqtary sol jyldary muqııat zertteldi. Olardy ıgerý úshin júzdegen zaýyttar ǵana emes, júzdegen qalalar salý kerek boldy. Ol qalalardy salýǵa myńdaǵan qurylysshylar qajet edi. Ol qalalarda on myńdaǵan turǵyndar turady. Olarǵa áleýmettik-turmystyq qyzmetter kórsetýge eń kemi taǵy da sondaı mólsherde mamandardy tartýǵa týra keledi.
Mundaı jaǵdaıda 1958 jyly bir top aýyl jastarynyń Qazaqstan Magnıtkasyna barýy tek bir kisiniń ómirbaıany úshin emes, kúlli ulttyq eseıýimizde máni asa zor oqıǵa boldy. Sol kezde qurylystyń birden bastalyp ketpegeni de jaqsy bolǵan. Jumyssyz júrgen 400-deı jigitke Oral men Ýkraınada metallýrg mamandyǵyna oqyp kelýge múmkindik týdy. Sonyń ishinde Qaskeleńdegi Abaı mektebin bitirgen Nursultan Nazarbaev ta bar edi.
Elbasynyń jaqynda qolymyzǵa tıgen «О́mir ótkelderi» atty suhbat kitaby sol azamattyń eseıýi men álemdik saıasatqa belsene aralasý jolyn sóz etedi. Qaskeleń, Úshqońyr, Shamalǵan – albyrt ta armanshyl jastyq shaqtyń búrshik atqan mekeni. Anasy Áljannyń aıaly alaqanyn, ákesi Ábishtiń yp-ystyq qushaǵyn saǵynyp, shyrq úıirilip, aınalyp soǵyp turatyn bala kezdiń baldaı tátti uıasy. Osy arada ol qıyn taǵdyr aıdap kelip tabystyrǵan nemis, orys, kýrd, túrik, ázerbaıjan, cheshen, ıngýsh, qarashaı balalarymen asyr salyp oınap, talasa-tarmasa alma julyp, jıdek terip birge ósti. Kóp ultty orta alyspaı-julyspaı qatar júrýdi úıretti. Qatardan qalmaýdy, biligiń men óneriń assa, beıbit jolmen dáleldeýdi, keýde soqpaı-aq báıge jolynda ozýdy, báseke jolynda jeńýdi úıretti.
Jastaıynan daǵdylanǵan bul minezder keıin áldeneshe jerde keregine jarady. Ýnıversıtettiń hımııa fakýltetinde negizgi pánnen bes alsa da, keıingi emtıhandardyń muǵalimderdiń barmaq basty, kóz qystylyǵy saldarynan aýadaı qajet bir balldy kem alǵandyqtan, oqýǵa qabyldanbady da, sol jınaǵan upaı sanymen Kıevtiń avıasııa ınstıtýtyna túsedi. Biraq, oǵan ata-anasy qarsy bolady.
О́jet bala sodan salyp uryp Komsomoldyń Ortalyq komıtetine barady. Elimizde óristeı bastaǵan ekpindi qurylystardyń birine joldama alady. Poıyzǵa otyryp, Temirtaýǵa tartady da ketedi. Barsa, Qazaqstan Magnıtkasy áli bastalmapty da. Jan-jaqtan jınalǵan jastar sendelip bos júr. Olardyń arasyndaǵy orta mektep bitirgenderdi Keńes Odaǵynyń jer-jerine oqýǵa jiberedi. Jetpis ekisi Ýkraınaǵa attandy. Olar oqýǵa barǵan tehnıkalyq ýchılıshe Dneprodzerjınsk metallýrgııa zaýytynyń quramyna kiredi eken. Saharanyń aýasyn jutyp, sar dalada samaldap júrgen qyr jigitteriniń biri zaýyttaǵy tarsyl-gúrsil, ý-shý men zııandy gazdar shoǵyrlanǵan las aýaǵa shydaı almaı, eseńgirep qulap tústi.
Arada bir-eki kún ótken soń, taǵy da bir jigitimiz úıge qaıtamyn dep qıǵylyq saldy. «Osydan keıin zaýytty biz týraly qandaı ósekter gýlegenin kózge elestetýge bolatyn edi», – deıdi jasóspirim Nursultan. Adamnyń bir paryzy týǵan halqynyń namysyn bermeı, jaqsy atyn shyǵarýy ekenin sonda túsinedi.
Birde baryp sport keshenimen tanysady. Erkin kúres dep júrgenderi kádimgi aýyldaǵy qazaqsha kúreske qatty uqsaıtynyna qaıran qalady. Tórtpaq kelgen aqsary jigit ózimen kúsh synasyp kórýge shaqyrady. Nursultan oılanbastan kelisedi. Sheshine bastaıdy. Sport kıimi atymen joq. Ústinde – maıka, butynda – trýsı. Jurt dý kúledi. Qyzaryp ketken namysqoı jigit qarsylasyna tobyqtan qaǵý ádisin qoldanyp, astyna alyp urady. Álgi tórtpaq sary ornynan turyp, basyn shaıqaı beredi.
Namysshyl jigittiń kóp uzamaı ataǵy jaıylady. Qurdastarynyń qur tuqshyńdaı bermeı, erkin júrip-turýyn qadaǵalaıdy. Sport kesheninde, mádenıet saraıynda, árqıly úıirmelerde óz kúshterin synap kórýlerine kómektesedi.
Shıelilik Ábilásh Ábýovti men de birazdan bilemin. Nartaı Bekejanovtyń atalas aǵaıyny edi. Talaı toıda Ábiláshtiń salǵan tamasha ánderin tyńdaǵanbyz. Sóıtsek, ol da Ýkraınada Nursultan Nazarbaevpen birge oqypty. Rasynda da, onyń daýysy «ashyq, móldir, taza» edi. Sol daýysty Nursultan estı sala, «kórkemónerpazdar baıqaýyna qatystyryp, birinshi oryndy julyp alyp beripti». Qoıarda qoımaı teledıdarǵa aparypty. Odan da abyroıly oralypty.
Nursultan tek óz joldasynyń abyroıyn ǵana oılap qoımapty. Bárinen buryn qazaq ániniń sulýlyǵyn ýkraın tyńdarmandaryna jetkizgisi kelipti. Ol kezde Keńes Odaǵyndaǵy odaqtas respýblıkalar birin-biri bile bermeıtin. Bir kúni Dneprodzerjınskige Bıbigúl Tólegenova kelipti. Áli keńinen tanyla qoımaǵan jas ánshi. Myń kisilik konsert zalyn toltyra qoıý ońaı sharýa emes edi. Nursultan óz dostaryn jumyldyryp, mektepterge, mekemelerge baryp, afısha ildirip, bılet taratyp, zaldy lyq toltyrypty. Ánshi apaıyn konsert sońynan gúl shoǵyn syılap, qazaqsha, ýkraınsha, oryssha quttyqtapty.
Ol kezde Nursultannyń jetpis bir jerlesiniń bári ózindeı úsh tilde saırap turǵan joq edi. Keıbireýi bilip turǵanyn oryssha jetkize almaı qorlanady eken. Sonda muǵalimder: «Mynanyń ne aıtyp otyrǵanyn túsindirip ber», – dep Nursultandy shaqyrtady eken. Ol jerlesine: «Eshqandaı múdirmeı sóıleı ber, qalǵan jaǵyna men jaýap beremin», – deıdi eken.
Sóıtip talaılardyń saýabyn alypty. Biraq, uıatqa da qala jazdaǵan jeri bolypty. Bir sabaz kelgen suraqtyń ornyna demalys kúni parkke barǵanyn, kınoǵa kirgenin, ýaqytty qalaı ótkizgenin aıtyp, zýlaı jónelipti. Nursultan da dosynyń álgi urlyǵyn jasyryp, tigisin bildirtpeı zýlaı jónelgeli jatyr eken. Shákirtiniń aıtqanyn zer sala tyńdap otyrǵan muǵalimi: «Slýshaı, chto za park, chto za kıno?..» – depti.
Osyndaı qyzyqtary da tolyp jatatyn, jastyq shaqtyń ondaı-mundaı kedir-budyrlaryna qaramastan, qazaq shákirtteri negizinen tabysty oqydy. Oǵan osy toptyń ustazy bolǵan Dmıtrıı Ivanovıch Pogorelovtiń sińirgen eńbegi de óte zor edi. Bir kúni synyptaǵylar odan: «Biz óskende kim bolamyz?» – dep suraıdy. Sheber shákirtterine qadala qarap turyp: «Sen ınjener bolasyń, al sen seh bastyǵy bolasyń!» deıdi. Al Nursultan Nazarbaevqa: «Sen premer-mınıstr bolasyń!» deıdi. Ras, bul – kóp aıtylǵan, kóp jazylǵan jaıt. Biraq, ol Pogorelovtiń kóregendigin joqqa shyǵara almaıdy. Bálkim, ol shákirttiń aldy-artyna jiti úńiletin ańǵarympazdyǵyn, bárin salystyra oılap baryp tujyrym jasaıtynyn, bastamashyldyǵyn, aldymen kózge túskisi keletin alǵadaı minezderin basqalardan góri burynyraq baıqap, erterek tanyǵan shyǵar. Ne de bolsa, Pogorelovtiń qyraǵylyǵy basqalardyń qyraǵylyǵyna uqsamaıdy.
Qazaq jastary arasyndaǵy mundaı yntymaqty kóre almaıtyndar da bar edi. Soǵan qaramastan oqý oıdaǵydaı aıaqtalyp kele jatty. Oıda joq jerden Temirtaý oqıǵalary týraly habar dúńk ete qaldy. Ol kezde Keńes Odaǵynda mundaı jaǵdaı bolady degen úsh uıyqtasań túsińe kirmeıtin nárse. Uıytqyp-uıytqyp ol da basyldy. 1959 jyly 9 qyrkúıekte tátti uıqyda jatqan qazaq jastaryn tósekten turǵyzyp alyp, mılısııa bólimine ákeldi. Sóıtse, Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń sessııasyna barǵan N.S.Hrýshevqa Temirtaý oqıǵalary týraly suraq qoıylady. Oǵan sheshen: «Eshqandaı búlik joq», dep tótesinen toıtaryp jaýap beredi. Onysymen de qoımaı, alǵan-daǵy týflıin sheship alyp, mıkrofondy sabalap, aıqaıǵa basady.
Muny estip alyp, Dneprodzerjınskidegiler ózderinshe saqtana bastaıdy. Oqyp júrgen sheteldik stýdentterdi elderine qaıtarmaq bolady. Qazaqstandyqtardy da sheteldikter dep oılaıdy. Mundaıdy kórmegen jastar qatty abyrjydy. Sabyr saqtaǵan jalǵyz Nazarbaev bolady. Ol ózderiniń sheteldik emes ekendikterin, Keńes Odaǵynyń azamattary ekenin, Temirtaýda ne bolyp, ne qoıyp jatqandaryn bilmeıtindikterin, ol kezde bular osynda oqyp júrgenderin aıtyp túsindiredi. Joraly sózge ılikken jergilikti ákimder jastardy bosatady.
Biraq, sońdaryna bir jabysqan pále qapelimde ońaılyqpen aıyryla qoımaıdy. Sol jylǵy 31 jeltoqsanda Jańa jyl keshinde qazaq jigitteri djaz orkestrdiń jetekshisimen sózge kelisip qalady. Ony kórgen jaqtastary judyryqtaryn túıip óre túregeledi. Sany az qazaqstandyqtar qasha jóneledi. Biraq, mılısııa bárin ustap alady. Erteńine eshbirin qaldyrmaı elge qaıtarýdy uıǵarady. Taǵy da jaǵdaıdy Nazarbaev jóndeıdi. Keshegi sózge kelisip qalǵandardy djaz jetekshisinen keshirim suratady. Buǵan eki jaq ta rıza bolady. Aılar boıy ter tókken esil eńbek rásýa ketpeıdi. Sóıtip, jas jigittiń mámilegerlik qabileti tanylady.
Eń bastysy, ol sol sapardan naǵyz metallýrg bolyp elge oralady. Qara metallýrgııada eń joǵarǵy razrıad onynshy razrıad edi. Ýchılısheni bitirgende ol segizinshi razrıadty alyp shyǵady. Bul áli buǵanasy qatyp úlgermegen jas maman úshin asa bıik kórsetkish edi.
1960 jyly 3 shildede Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty ashylady. Tuńǵysh qazaqstandyq shoıyn quıyldy. Munyń arjaǵynda akademık Qanysh Sátbaevtyń jáne áriptesteriniń tereń aqyldary turǵany, Atasýda, Sokolov-Sarybaıda, Lısakovskide, Kacharda temir rýdasynyń, Qaraǵandyda kómirdiń kóp ekendigi eskerilip, osyndaı sheshimge toqtaǵanyn aıta kelip: «Biz kúni búginge deıin Qanekeń jasap berip ketken metallogendik jańa boljam kartasyndaǵy qazba baılyqtardy ıgerýmen kele jatyrmyz», – deıdi N.Nazarbaev.
Sol shoıyndy alǵash aıyrǵandardyń arasynda Ýkraınadaǵy oqýdan jańa qaıtqan Nursultan da boldy. Domna operatorynyń kishi kómekshisi edi. Odan aǵa kómekshige, odan gazshynyń kómekshisine, odan gazshyǵa aýystyrylady. Osynyń bári bir jylda bolǵan ósý edi. Keıin quıý mashınasynyń shoıynshysy bolady. Arada taǵy bir jyl ótkende aǵa gornovoılyqqa jetedi. Munyń bári aıtýǵa ǵana ońaı edi.
«Shyntýaıtynda, men qalada osy otty mamandyqty ıgerip shyǵýǵa, jasyratyny joq, jurttyń aldy bolyp ıgerýge janymdy saldym, – deıdi «О́mir ótkelderiniń» ári keıipkeri, ári avtory. – Daladan kelgen, aýylda ósken bizdiń jigitterdiń arasynda zaýyttyń aýyr jumysyna shydamaǵandar da az kezdesken joq. Olardy sehtan zembilmen kóterip, áketip bara jatqanda: «Osylardy jumysqa qalaı úıretersiń. Bular mal baǵý úshin ǵana jaratylǵan ǵoı!» – dep qoldaryn silteıtin. Sol kezde men ózime ózim ant etip edim. Osy jerde ólermin, órtenip te ketermin. Biraq, men týraly álgindeı sóz aıtylmaıdy!».
Sol antyna Nursultan meılinshe berik bolady. Iá, peshtiń temperatýrasy eki myń gradýsqa deıin jetedi. «Bir jaǵynan shań, bir jaǵynan gaz. ...Jumysty bir saǵat ta toqtatýǵa bolmaıdy. Metall qatyp qalsa – apat. Áıtse de sol azapty, sol tozaqty eshteńege aıyrbastaǵym kelmeıdi. Tipti, bir joly ákem kelgende jumysymnyń túrin kórip: «Ákemnen úsh jasymda qalyp em. Qıyndyqtyń talaıyn kórip em. Dál mynandaı tozaqty kórgen joqpyn. Qurysyn, tasta!» – degeninde de alǵan betimnen qaıtpaı qoıǵanmyn».
Bul pálen ǵasyr qat-qat baılyqtar ústinde alshańdap júrip, oǵan bir eli de boılap kórmegen, ol jaıynda bir saǵat ta oılap kórmegen, barǵa máz bolyp, jaıbaraqat júre bergen talaı urpaqtyń janaıqaıy edi. Sol ańǵaldyqtan keıingi urpaqtyń kórip jatqan quqaıy da edi. Eger ata-baba myńdaǵan jyldar buryn barǵa masattana bermeı, tóńiregine tereńinen úńilse, munshama kende qalý bolmas edi. Onda keıingi urpaq ta osylaısha qorlyq kórmes edi.
Arlana, namystana qımyldaǵan jas jigit sehtaǵy jumysyna eki jyl tolmaı jatyp KOKP músheligine kandıdattyqqa qabyldandy. Kóp uzatpaı seh partorgi bolady. Sol jyly BLKJO Ortalyq komıteti músheligine kandıdat bolyp saılandy. Jasy jıyrma ekige de tolǵan joq edi. Helsınkıdegi jastar festıvaline qatysty. «Tańdadyń ba – kiris, kiristiń be – shyda, shydadyń ba – qataryńnyń aldy bol!» dep ózine qatań talap qoıǵan jas jigit alǵa qoıǵan maqsattaryna jete bastady. «Metallýrg bolý – naǵyz erkek bolý» ekendigin myqtap túsine bastaǵan kezinde Temirtaý qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy Lazar Katkov sońyna túsip aldy. Áýeli, qalalyq komsomol komıtetine bastyq bol dep shaqyrdy, barmap edi, jazbasha partııalyq qatań sógis beremin dep digirledi. Iske BLKJO Ortalyq komıteti aralasty.
Másele Qaraǵandy oblpartkomynda bıýroda qaraldy. Katkovtyń ózi qatań jazaǵa tartyldy. Ornyna jańa hatshy keldi. Ol Nazarbaevqa qala partkomnyń aýyr ónerkásip bólimin basqarýdy usyndy. Kóp uzamaı Temirtaý qalalyq komsomol komıtetine birinshi hatshy bolyp saılandy. Ol óndiristen kelgen jas jigitke úlken mektep boldy. 1971 jyldyń maýsymynda Temirtaý qala partkomyna ekinshi hatshy bolyp saılandy. Ol metallýrgııa kombınatynyń jaǵdaıymen tolyǵymen tanysýǵa múmkindik alady.
1973 jyly kombınat partkomynyń birinshi hatshysyna aýysqanda iske batyl kirisýine múmkindik berdi. Qazmetkombınattyń partkom hatshysy KOKP Ortalyq komıtetiniń nomenklatýrasy edi. Temirtaý Keńes Odaǵyn bolat qorytýdan dúnıe júzindegi birinshi orynǵa shyǵarǵan kásiporyndardyń biri edi. Jas partkom hatshysy kombınat jumysyndaǵy eleýli kemshilikterdi de kórdi. Ony túzetýdiń joldaryn izdedi. «Pravda» gazetiniń tilshisimen sóılesti. Barlyq kemshilikter aıtyldy. Tilshi maqalasy gazetke shyqty.
Hatty tekserýge KOKP Ortalyq komıtetiniń jańadan saılanǵan hatshysy, buryn Norılsk metallýrgııa kombınatyn basqarǵan Vladımır Ivanovıch Dolgıh keledi. Artynan elý adamdyq brıgada saý ete qalady. Ortalyq komıtettiń Sekretarıatyna kombınat partkomynyń jumysy týraly másele daıyndalady. Sekretarıattan buryn M.A.Sýslov Nazarbaevty aldyn ala qabyldap, jaı-japsardy túgel aıtyp berýin surady. Tyńdaǵan soń, erteń Sekretarıatta osynyń bárin aıtyp berýdi ótindi.
Keıin bul týraly V.I.Dolgıh: «Nesin jasyramyz, eger de Nazarbaev sııaqty batyl partkom basshysy bolmaı, jaltaq, jaǵympaz bireý kezikkende, qazaqtyń mańdaıyndaǵy jalǵyz kombınat áldeqashan jabylyp qalar ma edi?!» dep jazdy.
«Ortalyq komıtet sekretarıatyndaǵy sózim, odan keıin qabyldanǵan qaýlynyń naqty nátıjeleri bedelimdi ósirgeni anyq. Almatydaǵylar da maǵan sodan keıin baryp shyndap nazar aýdara bastady ǵoı deımin. Osylaı deıtinim, Dımash Ahmetuly Qonaev arada biraz jyl ótkende kóńil hoshy kelgen bir sátte Máskeýdegi sózimniń áseri kúshti bolǵanyn, ortalyq komıtettegiler meni esine saqtap qalǵanyn aıtqan edi. Sol sekretarıattan soń M.Sýslov Dımekeńe telefon shalyp, kóńil aýdaryńyz degen eken», – deıdi Nazarbaev óz kitabynda.
1980 jyly Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy qyzmetine kelisim alýǵa barǵanynda Sýslov Nazarbaevqa: «Mine, Sizdi ósirip shyǵardyq», – depti.
Jas hatshynyń kelýi respýblıka jurtshylyǵyn qatty eleńdetti. Onyń ózge salany emes, strategııalyq mańyzy zor óndiris salasyn basqarýy jurtshylyqtyń qııalyn ár saqqa júgirtti. Tórt jyldan keıin respýblıka úkimetin basqarýy ol ynta-yqylasty odan saıyn kúsheıtti: «Tórt jyl ótkende respýblıkanyń barlyq oblystarynda birneshe retten bolyp, beldi degen ónerkásip nysandaryndaǵy jaǵdaımen jaqsylap tanystym. Ol kezeńde batys oblystarda munaı óńdeýdi órkendetýmen, Ekibastuz jylý energetıka keshenin salý, Qaraǵandy metallýrgııa kombınatyn damytý, tústi metaldardyń jańa túrlerin shyǵarýdy ıgerý sııaqty óte kúrdeli sharýalarmen shuǵyldanýǵa týra keldi. Qazaqstandy ındýstrııalyq-agrarlyq respýblıkaǵa aınaldyrý jolynda júıeli, jemisti jumys isteýge janymdy salyp baqtym», – deıdi avtor óziniń salalyq hatshy bolǵan jyldary týraly.
Ol kezde hatshyǵa kirip, aqyldasqandar úlken erýdısııasyn, oryssha da, qazaqsha da múdirmeı sóıleıtinin, oıy tereń, sózge sheshen ekendigin, Qazaqstan sııaqty ulan-baıtaq eldiń san-salaly ekonomıkasyn meılinshe jaqsy biletinin, ásirese, aıtqandaryn naqty sıfrlarmen dáıektep otyratynyn tań qalyp aıtatyn. Ádebıet pen tarıh, óner salasyna aıryqsha yqylastylyǵyna tamsanatyn.
Ol 1984 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolǵanynda onyń jarqyn bolashaǵy jaıynda árqıly boljamdar aıtyla bastady. Bul saıasat áleminde jarqyrap kóringen tulǵa úshin erekshe eseıý, kemeldený jyldary boldy. Ásirese, burynǵy Keńes Odaǵynda talaı irgeli sharýalar atqarylǵandyǵyn eshkim teriske shyǵara almaıdy. Alaıda, adamdardyń muń-muqtajynan múlde qol úzý qaýpi kúsheıe túskenin kórmeý de múmkin emes edi.
Sonyń saldarynan birese ana taýar, birese myna taýar aspandap shyǵa keledi. Turǵyndardyń taýarǵa suranysy zerttelmeıdi. Sondyqtan, fabrıkalar kıilmeıtin kıimder, ótpeıtin buıymdar shyǵarady. О́ıtkeni, 1970 jylǵy Arab-Izraıl soǵysynan keıin musylman elderiniń sheshimi boıynsha, munaı eksporty qatty shekteldi. Munaıdyń 1 barreli 34 dollarǵa kóterildi. Keńes Odaǵy tek munaı eksportynan jylyna 16 mıllıard dollar paıda tapty. Sol kezde dúkenderimiz ımport buıymdarǵa tolyp ketti.
Saýd Arabııasy munaı óndirýdi úsh esege deıin ósirip edi, Keńes Odaǵyn birden sazǵa otyrǵyzdy. Mundaı solaqaılyq buıym shyǵarýdan birden kórinedi. Sonaý ǵarysh kemelerin túıistire alatyn el ózi jasaǵan mashınalaryna kondısıoner ornatýdy bilmeıdi. Ondaı orasholaqtyqty sanap taýysý múmkin emes.
Onyń esesine elde alty-jeti jumys isteıtin kisige bir bastyqtan keledi eken. 1985 jylǵa qaraı KSRO-daǵy bastyq ataýlynyń uzyn sany 18 mıllıon adamǵa jetken. Mundaı óreskeldikti baıqamaý múmkin emes. Ýstav boıynsha qoǵamdyq garmonııany aldymen ańǵarýǵa tıisti partııa músheleriniń sany 18 mıllıonǵa jetedi. KOKP Ortalyq Komıteti apparatynyń ózinde 1500-ge jýyq jaýapty qyzmetker jasapty. Biraq, gerantologııalyq dıktat aldynda bári de qaıransyz edi.
Bas hatshy L.I.Brejnev Qazaqstannyń 60 jyldyǵy qabyldaýynda birinshi bolyp óz densaýlyǵyna tost kóterilgen boıda esik aldyna shyǵyp, óz mashınasyna otyryp ketip qalady. Qaıda, ne úshin kelgeni esinen shyǵyp ketipti. Ol qaıtys bolǵan soń, Andropov ózimiz ómir súrip jatqan qoǵamnyń qandaı qoǵam ekenin tolyq bilmeımiz degen edi. Kóp uzamaı 1984 jyldyń basynda ol da kóz jumdy. Ornyn basqan K.Ý.Chernenko aldyna respýblıka úkimetiniń tóraǵasyn tanystyrýǵa ákelgende: «Munyń jasy qanshada?» – dep suraıdy. «Qyryq tórtke qadam basty», – degendi estip, ornynan tura bergende táltirektep qulap qala jazdaıdy.
Kitap avtory bul kezdesýlerden eldi jaılaǵan toqyraýdyń ábden asqyndaǵanyn kóredi. Kreml aqsaqaldarynyń birinen sońy biri sońǵy saparyna attanady. Búkil eldi jaılap alǵan bılikke talas shyrǵalańdaryna keńinen jol ashady. Bul onsyz da qulaǵaly turǵan qyzyl ımperııany ábden jerlep tynatyn edi. Agonııalyq osy úderisterdiń qaı-qaısysy da Qazaqstandy aınalyp ótpedi. Keteshek ımperııa «qaıta qurý» dep atalatyn úderisin aldymen Qazaqstanda iske asyrǵysy keldi. Sol úshin D.A.Qonaevty bosatýdy «halyqtar dostyǵynyń laboratorııasynda» jańa qoparylys jasaýdan bastaǵysy keldi. Ol úshin dınamıtti shetten ákeldi. Respýblıka basshylyǵyn Qazaqstannyń atynan basqa eshteńesin bilmeıtin, atymen beısaýat kisi G.V.Kolbın ıemdendi. Onyń Qazaqstanda úshinshi Qazan tóńkerisin jasaý pıǵylynan eshteńe shyqpady. Aqyrynda Máskeýge qashyp qutylǵandaı boldy.
Qaıta qurý – áýelden ekiudaı sóz edi. Onyń bir nárseni qaıta quratyny da, qaıta qurtatyny da belgisiz edi. Onyń avtory M.S.Gorbachev birinshi joly jeri baı Qazaqstandy etnostyq beıtarap keńistikke aınaldyrýdy kózdegen edi. Tipti, ulttyq terrıtorııalardy tıtýldy halyq ókilderi arqyly aldarqatý tájirıbesinen de bas tartqan-dy. Ol dámesi orǵa jyqty. Tek Qazaqstanda ǵana emes, basqa respýblıkalardyń da narazylyǵyn oıatty.
Qaıtadan sol úırenshikti dástúrge kóshýge týra keldi. Bir kezde Kremldiń oń qabaǵyna ilingen Nazarbaevty respýblıka basshylyǵyna ákeldi. Shet aımaqtan shyqqan jas saıasatshy zamana ańǵaryn alystan baıqady. Az jylda úlken bedel jınady. Odaq kóleminde keńinen tanymaldyqqa ıe boldy. Vıse-prezıdenttikke de, Joǵarǵy Keńes tóraǵalyǵyna da Nazarbaev kelisimin bermedi. Novo-Ogarevo úderisi KSRO-nyń burynǵy sıpatta ómir súre almaıtynyn kórsetti. Ol kezde Qazaqstan turǵylyqty halqy kópshilik bolyp tabylmaıtyn jalǵyz-aq respýblıka edi. Sondyqtan, aqyryna deıin ańys ańdaýǵa týra keldi.
Bul jaıynda Nazarbaev: «Keńes Odaǵynyń kúıreýi – jalpy ımperııa ataýlynyń tabıǵatynan týyndaıtyn zańdy qorytyndy. Árıne, ártúrli jaǵdaıattar sátimen qabysa kelgende, Keńes Odaǵynyń sondaı memleket túrinde ómir súrýin uzarta túsýge de bolar edi. Oǵan meniń úles qosýym da múmkin edi. Biraq, tarıhtyń óziniń damý zańdylyqtary bar, sondyqtan men ol memlekettiń tarar tusynda ózime usynylǵan qyzmetterde jumys isteýge týra kelmegenin taǵdyrdyń maǵan jasalǵan jaqsylyǵy dep bilemin. Eń qıyn, eń kúrdeli kezeńde bar qajyr-qaıratym, bar bilik-bilimim Qazaqstannyń memlekettik múddesine baǵyttalǵanyna razylyq bildiremin», – deıdi.
Nazarbaevtyń Keńes Odaǵy tarqardaǵy qıyn da kúrdeli ótkelekterdiń bel ortasynda júrýi aınalyp kelgende Qazaqstan táýelsizdiginiń paıdasyna shyqty. Keńes Odaǵynyń eń názik, eń talma býyny bolyp esepteletin respýblıkada egemendený men táýelsizdený úderisteri eshqandaı jaıbasarlyqqa da, asyǵyp-úsigýshilikke de oryn bermeı, parlamenttik jolmen beıbit pikirtalasy arqyly salıqaly da ustamdy qamtamasyz etildi.
Elbasynyń: «Ekonomıkaǵa qolaıly jaǵdaı jasalýy úshin, elimizdegi kóp ultty jurtshylyqtyń tynyshtyǵy úshin KSRO-ny qaıta ózgertip qalyptastyrýǵa, onyń shyn mánindegi egemen elderdiń erkin odaǵy retinde jańasha qaıtadan qurýǵa áreket ettik. Bul saıasattan biz uttyq. Sebebi, eshkim bizge ishimizde de, syrtymyzda da aıyp taǵa almady. О́z táýelsizdigimizdi daý-damaısyz jarııaladyq», deıtini de sondyqtan.
Odan arǵy reformalar sabyrly qoldarǵa aýysty. Ol kezdegi kásiporyndarymyzdyń 90 paıyzy syrttan basqarylatyn. Halyq tutynatyn taýarlardyń alpys paıyzy ózge respýblıkalardan ákelinetin. Halqynyń jartysynan astamyn ózge ult ókilderi quraıtyn. Qazaqtardyń úlesi nebári 39 paıyz bolatyn. Onyń ústine Qazaqstan ol kezde dúnıejúziniń bári suqtanyp otyrǵan Hartland aımaǵynda edi. 1947 jyly munda ıadrolyq polıgon qurý jóninde sheshim qabyldanǵan-dy. 1949 jyly 29 tamyzda alǵashqy qoparylys jasalǵan-dy. Sodan beri 456 ret qaterli synaq bolǵan-dy. Respýblıka kóleminde kontınentaralyq zymyrandar men bombalaýshy ushaqtar úshin zarıadtardyń 1216 ıadrolyq oqtumsyǵy bar bolatyn. Onyń ústine jer betindegi kontınentaralyq zymyrandardyń 148 shahtalyq qondyrǵysy shoǵyrlandyrylǵan-dy. Qazaqstanda jasyryn áskerı obektilerden, lagerlerden, ár qıly qarýlardyń synaq alańdarynan kóz tunatyn.
Osyndaı myń bir úreıdiń bári qaptaǵan aımaqta, óz aldyna derbes, jan-jaqpen san-salalyq qarym-qatynas jasaıtyn, eshkim tiksinbeıtin beıbit memleket ornatý qııalǵa kelmesteı sharýa edi. Al biz bas-aıaǵy shırek ǵasyrǵa jeter-jetpes ýaqyt ishinde sondaı qoǵamdy júzege asyrdyq. Sondyqtan da álem jurtshylyǵy búginde burynǵy bireý bilip, bireý bilmeıtin qazaq dalasynda ne bolyp, ne qoıyp jatqanyna asa sergek qarap otyr.
Qazaqstan dúnıejúzindegi aldyńǵy qatarly elý eldiń qataryna kirdi. Endi eń úzdik otyz memlekettiń qataryna iligý jolynda kúresip jatyr. Osy zamanǵy jańa Astana saldy. Ol EQYU-ǵa tóraǵalyq etti. Astanada AQSh, Eýropa memleketteri basshylarynyń sammıtin ótkizdi. Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń Astanadaǵy basqosýy bes ret uıymdastyryldy. Mundaǵy forýmdar men sımpozıýmdarda halyqaralyq ahýal men ekonomıka jaǵdaıy úzbeı talqylanady. 2017 jyly Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qyzý ázirlik júrgizilýde. Bunyń bárin álemdik qoǵamdyq pikir Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen baılanystyrady.
Sondyqtan da qalamger Saýytbek Abdrahmanov Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa: «Sizdiń óz ómirińiz jaıyndaǵy suhbat kitabyńyz qaı jaǵynan qaraǵanda da paıdaly, qajetti bolaryna senemin. Jasyratyny joq, halqymyzdyń bári bizdeı búgingi beıbit, baqýat ómirdiń qandaılyq qıyndyqpen kelgenin jetik bile beredi, qadirine tolyq jetedi dep aıta almasaq kerek. Osynyń bári ózinen ózi kelip jatqandaı, solaı bolýǵa tıistideı kóretinder de kezdespeıdi emes. Aınalasy jıyrma shaqty jylda bizdiń jaǵdaıymyzda Amerıkadaı arshyndap ketý, Japonııadaǵydaı jaınaı qalý múmkin bolmaıtynyn túsinbeıtinder de tabylady. Bul turǵydan qaraǵanda Sizdiń ómirińiz jaıyndaǵy áńgime eń aldymen jas oqyrmandar úshin kerek», – dep jazba túsirgen eken.
Elbasy biraz oılanyp, kelisimin beripti. Saýytbek usynǵan suhbat janry óz betinshe qozǵaýdyń múmkindigi bolmaıtyn jaılardy aıtýǵa jaǵdaı jasaıtyny túsinikti. Bul tek avtorǵa emes, qalyń oqyrman qaýymǵa da qolaıly múmkindikter týǵyzatyny ras eken.
Osy retten kelgende, avtor óz ǵumyrynyń ózegin durys taýyp, qarapaıym aýyl balasynyń qalaı shyńdalyp jetilgenin, naǵyz metallýrg eńbegine tóselgenin, sóıtip qoǵam nazaryna bólengenin, onyń azǵantaı álem biletin saıasat súleıleriniń biregeıi dárejesine deıin alyp kelgenin, ǵasyrlar toǵysyndaǵy saıasat martenderi men domnalarynyń jalyn shashqan aýyzdarynyń aldynda turǵandaı syn saǵattaryn basynan ótkizgenin, – bárin de eli men halqynyń bolashaǵyna qaltqysyz arnaıtynyn tereńnen tolǵap, tebirene syr shertedi. Bul jónindegi avtordyń tereń oılary naqty mysaldarmen dáıekteledi. Tájirıbeli jýrnalıst S.Abdrahmanovtyń áńgime júrgizý mádenıetine de tánti bolamyz.
Bizdiń mindetimiz – ári adamdyq tolǵaý, ári saıası saraptaý, ári azamattyq syrlasý ózektese toǵysatyn suhbat kitabynyń bar aıtqanyn aıtyp berý emes, ony oqyrmannyń óz enshisine qaldyrdyq. Biz tek «О́mir ótkelderi» bolashaǵy, eli men jerinde ıe bolyp jatqany myqtap oılandyratyn oıly oqyrmannyń izdep júrip oqıtyn kitaby ekendigine toqtalǵymyz keldi.
Kitapty oqyǵanda, bir kisiniń taǵdyryna ǵana emes, búkil eldiń tarıhyna tereń súńgigendeı bolasyń.
Elbasynyń údere damý ústindegi elimizge sińirip jatqan eren eńbegine súısingen kúı keshesiń.
Kóshbasshy degen osy ǵoı. Jappaı jańarysqa baǵyt alǵan kóshimizge jón siltep, jol bastap, barar baǵytymyzdy, alar asýlarymyzdy, shyǵar bıikterimizdi nusqaıdy.
Kóshimiz kólikti bolyp, alǵa qaraı nyq qadymdaı bergeımiz!
Ábish KEKILBAIULY.