О́sip-órkendeýdiń bes naqty joly

Qa­zaqstan iske asy­ryp jatqan údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq saıasat el ekonomıkasynyń ornyqty ósýin qam­tamasyz etýge, otandyq ónim­niń báse­kege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan.

Atalǵan baǵdarlama Elba­synyń basta­masymen qolǵa alyn­dy. Bul qujat Qa­zaq­stan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń «Nur Otan» partııasynyń 2009 jylǵy 15 mamyrdaǵy kezekten tys HII sezinde bergen tapsyrma­sy negizinde ázirlendi. Al ony Qazaq­stan Prezı­denti 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy №958 Jarlyǵymen bekitti. Árıne, údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdar­la­masynyń el ekonomıkasyna úlken yqpal etkeni shyndyq. Eń bastysy, bizdiń ekonomıkamyzǵa jan bitirgen baǵdarlama boldy. О́tken jyly onyń alǵashqy besjyldyǵy aıaqtaldy.

Nátıjesi anyq kórinip tur jáne eldiń ishki jalpy óniminiń ósýine óziniń úlesin qosty. Buǵan dálel – ótken bes jyl ishinde ja­ńa­dan 690 óndiris ornynyń ashyl­­ǵany. Onyń ishinde úlken de, shaǵyn da kásiporyndar bar. Bul ón­di­­ris oryndarynyń ónimderi tek ish­ki ekonomıkaǵa emes, syrtqy saý­da­ǵa da oń áserin tıgizdi, óz ónim­­derin eksportqa da shyǵaryp otyr. Ústimizdegi jyldan údemeli ın­­dýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý baǵ­darlama­synyń ekinshi kezeńi bastal­dy. Bıyl elimizdiń óńirlerinde 75 obektini iske qosý josparlanǵan. Bul jobalar 600 mlrd. teńgedeı qarajatty talap etedi. Osy jobalar jumys istep ketse, jańadan 7500-deı adam jumys ornymen qamtamasyz etile­di degen sóz.

Bul – bir jyldyń kóle­minde atqarylatyn ister. Al 2016, 2017, 2018 jáne 2019 jyldarǵa deıin osyndaı kólemde jańa jobalar iske qosylatyn bolsa, sondaı-aq, aldyńǵy bes jyldyqta qol jetkizilgen óndiris kólemin eskersek, atalǵan baǵdarlamanyń ekonomıkamyzǵa serpilis beretinin bolashaqta anyq kórýge bolady. Eń bastysy, ashylyp jatqan óndiris oryndary ınnovasııalyq jetistikterge negizdelýimen erek­shelenedi. Olar bá­se­kege qabiletti ónimder shyǵarýy tıis. Qazirgi ýaqytta álemdik eko­nomı­kada básekege qabilettilik úshin ınnovasııalyq jobalar bolýy basty qaǵıda. Buǵan jańa kózqaras qalyptasý ústinde. Ǵa­lym­darymyz da atsalysýda. Bul jan-jaqty máseleni qamtıdy. Bizdiń eldegi joǵary oqý oryndary, sondaı-aq, kásiptik-tehnıkalyq kolledjder jańa býyn túlekterin oqytyp shyǵarýǵa beıim­delýde. Osy tusta dýaldy oqytý júıesi­niń de oń áseri bolmaq.

Bul – óz ishi­­mizde mamandardy daıarlaý isi. Sony­men qatar, mamandarymyzdyń shetelderde bilimin jetildirýine de kóńil bólinip otyr. Sonda otandyq óndiristerimiz qa­jet­ti mamandarmen tolyq qamtylatyn bolady. Ekonomıkanyń damýyn ár­ta­rap­tandyrý – eń mańyzdy baǵyt. Bizder shıkizatqa táýeldi bolyp qalmaýymyz qajet. О́ıt­keni, shıkizattyń búgin baǵasy bol­ǵan­men, erteńgi kúni túsip ketýi múmkin. Búginde jahandaǵy munaıdyń, sol sııaqty qazba baılyqtardyń baǵasy qubylyp tur. Jańa ınno­vasııalyq jobalar negizinde ónim­derimiz óńdelip, otandyq tuty­nýshylarǵa jetkizilse jáne shetelge shyǵarylsa, anaǵurlym tıimdi bo­la­ry sózsiz. Sonda elimizdiń eko­no­mı­kasy da turaqty damıtyn bolady. Mysaly, biz jylyna 7-8 mln. tonna bıdaıymyzdy shetelge shy­ǵaramyz.

Al ony óńdep, otandyq ónim retinde eksportqa shyǵarsaq, kóp utar edik. Sol sekildi mal sharýashylyǵyndaǵy teri men jún­nen qanshama baǵaly ónimder jasaýǵa bolar edi? Sonymen qatar, munaı­dy da ózimiz óńdep, daıyn ónim retinde shetelge eks­port­taı­tyn kez keldi. Munaı­dyń qu­ra­myn­da qanshama baǵaly ónimder bar? Osy turǵyda ınnovasııalyq jobalar iske asyrylǵany jón. Mundaı kásiporyndardyń sanyn arttyrsaq, ózimizde qansha jumys oryndary ashylar edi? Soǵan oraı mamandar tárbıelenetini daýsyz. Jańa ónimderdi alý úshin ǵalymdarymyz qulshyna jumys ister edi. О́zimizdiń munaıymyz ben qazba baılyqtarymyzdy, bıdaıy­myzdy, etimiz ben sútimizdi jan-jaqty óńdep, daıyn ónim túrinde shyǵarǵanymyz durys. О́ıtkeni, bizdiń ónimderimiz ekolo­gııa­lyq, tabıǵılyq jaǵynan alǵanda árqashanda taza ári sapaly ekeni anyq. Ol álemdik naryqta joǵary suranysqa ıe bolatynyna senimdimiz.

Básekege qabiletti jáne tabıǵı ónimdi shyǵarýymyz kerek. Elbasynyń bergen tapsyrmalary men alǵa qoıǵan mindetteri osyndaı. Sondyqtan ÚIIDB-niń bizdiń ekonomıkamyz ben qoǵamǵa, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartýǵa qosatyn úlesi aıtarlyqtaı. Sondaı-aq, álemdik ekonomıkada óz elimizdi tanytýda róli aıryqsha. Qazir, sút ónimderi daıyn un­taqtardan jasalatyny jóninde jıi aıtyla bastady. Ol uzaq saqtalady ári tasymaldaýǵa ońaı. Barlyq dúkenderdiń sórelerinde tolyp tur. Biraq osy untaqtan jasalǵan sút ónimi ekologııalyq taza, sapaly sútti naryqtan tyqsyryp bara jatqan sııaqty. Turǵyndar bastapqyda bilmegen shyǵar nemese ózimizdiń taza ónimderimiz azdyq etken shyǵar. Al qazir bizdiń ónimderimiz jetkilikti.

О́rkenıetti eldiń adamdary taýardyń baǵasyna emes, onyń qun­dylyǵyna, tazalyǵy men tabı­ǵılyǵyna qaraıdy. Qazaq­stan taza ónim shyǵarady. Bizde keıbir elderdegideı gendik túrlen­dirilgen ónimder paıdalanylmaıdy. Sondyqtan ózimizdiń, balalarymyzdyń densaýlyǵyn oılaıtyn bolsaq, kózqarasymyzdy ózgertip, otandyq ónimdi alýymyz kerek. Bizde sút te, et te, aıran da, qaımaq ta, irimshik te – bári bar. Mysaly, sút neshe kún saq­ta­latynyn barshamyz jaqsy bilemiz. Al shetelden kelgen ónimniń qansha ýaqyty tasymaldaýǵa ketedi, qoımalarda jáne dúken sóre­lerinde qansha turady? Sondyqtan alty aı saqtalǵan sútti ishken qandaı, eki-úsh kúndik sútti ishken qandaı bolatynyn ár adam ózi oılaýy tıis. Onyń sapasy, dámi qalaı bolatyny aıtpasa da belgili. Et ónimi de sol sııaqty. Birneshe jyl muz bolyp qatyp jatqan ettiń sapasy da, dámi de bolmaıdy. Jáne onyń adamǵa kalorııalyq paıdasy da joq. Qazir bizdiń ónimderimiz sapaly shyǵyp jatyr.

Árıne, álemdik naryqqa shyǵý úshin áli de sapasyn, ózindik qunyn jaqsarta túsý kerek. Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda halyqtyń densaýlyqqa paı­daly, taza óz ónimderimizdi tuty­nýynyń mańyzdylyǵyn atap aıtty. Osy oraıda, qazir qoǵam­da otandyq ónimdi tańdaý jónin­de jaqsy bastamalar júrip jatyr. Buǵan buqaralyq aqparat quraldary úlken úles qosýda. Álemde ekonomıkalyq ózge­rister bir-birimen tyǵyz baılanysyp jatady. Biz de naryq zańymen ómir súrýdemiz. Álemdik daǵdarys tek bir ǵana aımaqty qamtymaıdy, ekonomıka salasy bir-birimen baılanysty bolǵannan keıin, mun­daı úrdis ár eldiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq jaǵdaıyna óz áserin tıgizedi. Biraq oǵan biz daıynbyz ba, daıyn emespiz be, barlyq máse­le osynda jatyr.

Qazaq «Saqtan­sań – saqtaıdy» dep aıtady ǵoı. Sondyqtan biz mundaı jaǵdaı­da syrtqy áserlerden ózimizdiń ekono­mıkamyzdy, óndiris oryndary­myzdy, shaǵyn jáne orta kásip­ker­ligimizdi qoldaý qajettiligi týyn­daıdy. Olardy aldyn ala saq­tandyrýymyz qajet. О́z óndirisimizdi qalypty deńgeıden tómendetip almaýǵa kúsh salǵanymyz jón. Eń bolmasa, burynǵy deńgeıde ustap qalǵanymyz abzal. Múmkindiginshe bir, tipti, jarty qadam bolsa da alǵa basqanymyz durys. Osy máseleni Elbasy aıtyp keledi. Qarjy daǵdarysynyń aldyn alý úshin, ekonomıkamyzdy qorǵaý úshin Ulttyq qordan arnaıy qarajat bólindi. Onyń qandaı salalarǵa baǵyttalatynyn Pre­zıdent óz Joldaýynda naqty kórse­tip berdi.

Elbasy «Nurly Jol» baǵdar­la­masyn usyndy. Álemde daǵdarys bolyp jatsa, biz ózimizdiń ishki ınfra­qury­lymdarymyzdy damytýdy qolǵa alyp otyrmyz. Bul neni kórsetedi? Bul bizdiń qar­sy is-sharalardy qolǵa alǵanymyzdy kórsetip otyr. Elbasy aıtqandaı, daǵda­rys – keledi, ketedi. Biraq ult bolashaǵy, urpaqtar jalǵastyǵy, memlekettiń baıandylyǵy máńgilikke qalady. Buǵan dálel Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ulyqtaý rásimi kezinde bolashaǵy birtutas ult, Máńgilik El bolý úshin halyqtyń aldynda jarııa etken eń ózekti bes ulttyq ınstıtýttyq baǵdarlamany ortaǵa salǵandyǵynda. Atalǵan baǵdarlamada el bolashaǵynyń keleshekte jarqyn bolýy úshin eń áýeli qazirgi zamanǵa sáıkes kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrý, zańnyń ústemdigi, ádil sot tóreligin júrgizý, ındýs­trııalandyrý men ekonomıkalyq ósim qajettigi atap kórsetilgen.

Búginde biz qysqa merzimde álemge qazaq­standyq ekonomı­kanyń ǵajaıyp úlgi­sin kórsettik. Qazir Qazaqstan – Orta­lyq Azııa­daǵy ekonomıkalyq kóshbas­shy. Aldaǵy sheshýshi mindet – halqy­­myz­dyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý. Ol úshin túbegeıli qury­lymdyq reforma­lardy júzege asyra otyryp ındýs­trııa­landyrýǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýimiz kerek. Eger biz Elbasynyń qazirgi júrgizip otyrǵan kópvektorly saıa­satyn búkil halyq bolyp qoldap, ásirese, joǵaryda aıtylǵan bes ınstıtýttyq reformany jáne «Nurly Jol» baǵdarlamasyn asa tıim­dilikpen oryndap shyqsaq, onda álbet­te Elbasy aıtqan 2050 jyly 30 eldiń qa­taryna qosylýymyz kerek degen meje mezgilinen buryn oryndalatyny kúmánsiz.

Jeksenbaı DÚISEBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasynyń múshesi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.