Kóregendik kórkeıtken oqý orny

Atalar armandaǵan Táýelsizdigimizdiń qolǵa tııýi qandaı uzaq bolsa, onyń irgetasyn salý, tuǵyryn myqtaý da ońaı bolǵan joq. Qazaqstannyń 90-shy jyldardaǵy beınesin teńizge shyqqan jelkenge teńese bolar edi. Baǵytymyzdy aıqyndaý kerek boldy. Kóshti bas­taıtyn dana basshy ǵana eldi adastyrmaı alǵa jyljytady. Qazaq poezııasyndaǵy naızaǵaı Isa Baızaqov muny: «Er týsa elden týmaq, eldi tile, Elsizden er týmaq pa, bilmeımisiń?.. Er týyp joq eldi bar qyla almaıdy, El bolsa, er týǵyzbaı tura almaıdy», dep aıtyp ketken. Erkindigin alyp, rýhanı qýattanǵan eldiń tizginin halqymyzdyń barlyq asyl murasyna sýsyndaǵan, atalar kóregendigi men danalyǵy boıynan tabylǵan, Temirtaýdyń bolatyndaı shynyqqan Nursultan Nazarbaev qolyna aldy. Jańa soqpaqqa túsken jas Qazaqstan memleketinde óziniń taǵdyryn sheshetin qadaý-qadaý máseleler jetkilikti edi. Josparly ekonomıkadan naryqqa kóshý, daǵdarǵan sharýashylyqty túzeý, jańa eldiń zańnamasyn qalyptastyrý, retke keltirý, júıeleý elden de, Elbasynan da asa jigerlilikti talap etti. Memleket basshysynyń suńǵyla saıasatynyń arqasynda birlikke syna túspeı, az ýaqyttyń ishinde túıindi problemalardyń qaısysy da jibekteı tarqatylyp, birtindep sheshimin taýyp keledi. Bul qazaqtyń Saryarqasynda elimizdiń aq ordasy – totyqustaı sylanyp Astana tur. Elbasynyń kóregen sheshiminiń biri edi. Nursultan Nazarbaev Qazaqstandy adastyrmaı, dittegen maqsatqa jetkizý úshin «aldymen – ekonomıka, sosyn saıasat» baǵytyn ustandy. Munyń durystyǵyn qazir ýaqyt kórsetip otyr. Búginde álemdegi moıyny ozyq otyz eldiń qatarynan kóriný úshin Qazaqstandy bıik maqsattarǵa jetelep otyrǵan ıgi ister Elbasynyń sarabdal saıasatynyń jáne shapshań, durys sheshimder qabyldaýynyń arqasynda júzege asyp keledi. Bolashaqty alystan boljaıtyn kóshbasshy ǵana durys sheshimder qabyldaıdy. Men Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sondaı jumys sátteriniń birine kýá bolǵan edim. Elbasy sonaý 90-shy jyldardyń basynda-aq Otan ekonomıkasyn damytý úshin aldymen bilim men ǵylym salasyn jolǵa qoıyp, joǵary bilimdi, bilikti mamandar daıyndaý kerek ekenin bildi. 2000 jyly shildede elimiz Qazaqstandaǵy alǵashqy domna peshiniń iske qosylýyn – alǵashqy bolat quımasynyń 40 jyldyǵyn atap ótti. Qazaqstan Magnıtkasy – Qaraǵandy metallýrgııa zaýytynyń ómirge kelgen kúni sanalatyn 1960 jyldyń 3 shildesi Nursultan Nazarbaevtyń da ómir arnasyn qııaǵa burǵan, jalyndy jastyǵynyń aıaýly sátteri edi. О́ıtkeni, Qazaqstannyń alǵashqy shoıynyn qorytýǵa tájirıbeli mamandarmen birge jas metallýrg Nursultan Nazarbaev ta qatysqan bolatyn. Sondyqtan, bul mereke Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ómir jolymen tyǵyz baılanysty jáne Nurekeńe de qýanysh syılaǵany anyq. Temirtaýda ótken osy merekege ózi kelip qatysty. Elbasynyń bul qalada jastyq shaǵy ótti, ómirlik tájirıbe jınady, tulǵa bolyp qalyptasty. Osynda otbasyn quryp, perzent súıdi. Sondyqtan, Temirtaýdyń Elbasy júregine ystyq ekeni aıan. Merekege kelgen Nursultan Ábishuly qalany, onyń óndirisin, áleýmettik oryndaryn, kórikti jerlerin aralady. Elbasy da et pen súıekten jaralǵan adam, jastyq shaqty eske túsirgen qaladaǵy merekede onyń júzinen alysta qalǵan jalyndy jyldarǵa, dostarǵa degen saǵynysh pen rııasyz qýanyshty ańǵarý qıyn emes edi. Sonymen qatar, Táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytýǵa serpin beretin iri óndiristiń bolashaǵyn oılaǵan tastúıin keıipte boldy. Sol saparynda Elbasy Temirtaýdaǵy Qaraǵandy metallýrgııa ınstıtýtyna da keldi. Ol kezde men osy oqý ornyn basqaratyn edim. Nursultan Ábishuly – osy bilim ordasynyń túlegi. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtynda 3 jyl oqyǵannan keıin Nursultan Nazarbaev Temirtaýda Qaraǵandy metallýrgııa zaýyty janynan uıymdastyrylǵan Joǵary tehnıkalyq oqý ornyna aýysyp, ony ınjener-metallýrg dıplomymen bitirip shyqty. Mundaı oqý orny Keńes Odaǵynda Máskeý men Lenıngrad qalalarynda, Ýkraınada jáne Qazaqstanda, barlyǵy 5 jerde ǵana bolatyn. Keıingi jyldary joǵary tehnıkalyq oqý orny Qaraǵandy metallýrgııalyq ıns­tıtýty bolyp qaıta qurylady. Elbasy osy ınstıtýttyń oqý korpýstaryn aralady, professorlyq-oqytýshylar quramymen, stýdenttermen kezdesti. Elbasy kezdesýde aldyńǵy qatarda turǵan bir-eki stýdenttiń qandaı mamandyqta oqıtynyn surady. Olar «Avtomattandyrý jáne basqarý» mamandyǵynda oqyp júrgendigin aıtty. Sonda Nursultan Ábishuly: «Men sekildi domna peshinde isteńder, sonda ǵana naǵyz metallýrg bolasyńdar», dep ázildedi. Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty ózi úshin naǵyz eńbek, ómir mektebi bolǵanyn aıtty. Ol elimizge bilikti óndiris mamandary qajet, sol úshin stýdentter jaqsy oqýy kerek dedi. Oqytýshylardan, professorlardan oqý ornynyń jaǵdaıyn, qandaı ózekti máseleleri barlyǵyn surastyrdy. Mine, ınstıtýtqa osy kelgeninde Elbasy ındýstrııa salasyna maman daıyndaıtyn bilim ordasyna jańa, zamanaýı laboratorııalyq oqý ǵımaratyn salý kerek dep túıdi. Tústen keıin Elbasy oblys aktıvimen Temirtaýdaǵy Metallýrgter saraıynda ótken kezdesýinde bul jóninde jurtshylyqqa aıtyp, «ArselorMıttal Temirtaý» jáne «Qazaqmys» kompanııalary basshylaryna tapsyrma berdi. Bul elimiz táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna tartý bolatynyn da aıtty. Sol 2000 jyly jeltoqsan aıynyń sońyna qaraı Elbasy balalardyń Qaraǵandy qalasynda ótetin Prezıdent shyrshasyna qatysýǵa keldi. Osy saparynda Qaraǵandy «Qazaqmys» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Vladımır Kımdi, «ArselorMıttal Temirtaý» aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory Narendra Chaýdharı jáne ınstıtýt rektory retinde meni shaqyryp, sóılesti. Biz ǵımarattyń smetalyq-jobalaý qujattaryn daıyndadyq. Sonda Elbasy iri eki kompanııanyń basshylarynan «Instıtýtqa jańa laboratorııalyq oqý ǵımaratyn salý úshin qansha qarjy bólesizder?» dep surady. Ol ekeýi oılanyp otyryp, 500 myń dollardan beretindikterin aıtty. Sonda Nursultan Nazarbaev úlken ǵımarat salýǵa bul qarjynyń azdyq etetindigin eskertti de, birden árqaısysyna 1,5 mıllıon dollardan berý kerektigin tapsyrdy. Eki kompanııanyń jetekshisi de Prezıdenttiń kerek qarjy mólsherin aqıqat, naqty aıtqan sheshimine ýáj aıta almady, kelisimin berdi. Osy áńgime aıaǵyna qaraı men Elbasyna óz usynysymdy aıtýǵa ruqsat suradym. «Nursultan Ábishuly, ınstıtýtqa jańa laboratorııalyq oqý ǵımaratyn salýǵa tapsyrma bergenińizge úlken rahmet! Sizdiń arqańyzda ınstıtýt stýdentteri jańa ǵımaratta bilim alyp, zertteý jumystarymen shuǵyldanýǵa múmkindik týady. Endi ǵımarat daıyn bolǵan soń, zertteý jumystary úshin oǵan zamanaýı qural-jabdyqtar kerek. Pavlodar oblysynyń Aqsý qalasynda ferroqorytpa zaýyty bar. Sonda bizdiń ınstıtýttyń júzden astam túlekteri qyzmet isteıdi. Zaýytty da osy ıgilikti iske tartsańyz qalaı bolady?» – dedim. Nursultan Ábishuly eki sózge kelgen joq, birden shalt sheshim qabyldap, Prezıdent Ákimshiliginiń sol kezdegi Basshysy, marqum Sarybaı Qalmyrzaevty shaqyryp aldy da tapsyrma berdi. «Ǵımaratqa jabdyq alý úshin 1,5 mıllıon dollar qarjy bólýge Aqsý ferroqorytpa zaýytyna da tapsyrma ber, ony Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna deıin úlgertýi kerek!» – dedi. Men sonda Nursultan Ábishulynyń bolashaq qurylystyń kólemin, oǵan qansha qarjy kerektigin naqty boljap, dóp basyp aıtqan erekshe qabiletine, qysqa ýaqytta naqty ári durys sheshim qabyldaıtyn kóregendigine tańǵalǵanymdy jasyra almaımyn. Rasynda, bas-aıaǵy 9 aıǵa jetpeıtin ýaqytta Elbasy aıtqan 3 mıllıon dollarǵa 500 oryndyq úlken akt zaly, tolyp jatqan kabınetteri bar 14 myń sharshy metrlik laboratorııalyq oqý ǵımaraty salynyp, 2001 jyldyń 12 jeltoqsanynda paıdalanýǵa berildi. Jabdyqtar Japonııadan, Germanııadan, Reseı men Shveısarııadan aldyryldy. Ǵımarattyń ashylý saltanatyna Nursultan Nazarbaev ózi kelip, lentasyn qıdy. Osy saparynda Elbasy Nursultan Nazarbaev sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Nuraly Bekturǵanovtan, bizden ınstıtýtty ýnıversıtet dárejesine kóterý úshin taǵy ne kemshin ekenin, qandaı jumystar kerektigin surady. Bilim ordasyn odan ári damytýǵa baǵyttady. Jańa ǵımarattyń ashylýy, jabdyqtalýy, ýnıversıtet bolýǵa talpyný bilim ordasynyń ujymyn keremet qanattandyrdy, asa yjdaǵattylyqpen, yntamen jumys istedik. Instıtýttyń materıaldyq bazasy burynǵydan da nyǵaıtyldy, oqytýshylar, aspıranttar izdenip, ǵylymı jumystar qorǵady. Elbasy Nursultan Nazarbaev Temirtaýǵa 2003 jyly taǵy kelip, óńirdegi iri óndiris oryndary basshylarymen kezdesýin ınstıtýt qabyrǵasynda ótkizdi. Sol joly da menen ýnıversıtet mártebesin alýǵa daıyndyq jumystarymyzdy tyńdady, materıaldyq bazany nyǵaıtý isiniń jaǵdaıyn, tipti laboratorııalyq oqý ǵımaratyna shetelden aldyrylatyn jabdyqtardyń túgel kelgen-kelmegenine deıin surap bildi. Jumysbasty kisiniń ınstıtýt týraly málimetterdiń barlyǵyn este saqtaǵanyna qalaı tańǵalmaısyń?! Elbasy tapsyrmalarynyń barlyǵy júzege asyp, tyndyrylǵan isterdiń arqasynda Qaraǵandy metallýrgııalyq ınstıtýty 2006 jyly Úkimet qaýlysymen Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıtetine aınaldy. Nursultan Nazarbaev nazarynda ustaǵan laboratorııaǵa arnalǵan oqý ǵımaraty, ýnıversıtettiń materıaldyq bazasynyń nyǵaıýy stýdentter men oqytýshylardyń ǵylymı-zertteý jumystaryn jandandyrýda, bilikti mamandar daıyndaýda tabys­ty nátıjesin berip keledi. Bir ǵana mysal. 2007 jyly munaı aǵyzatyn úlken dıametrli qubyrlar jasaýdyń jańa tehnologııasy óndiriske engizildi. Onyń ekonomıkalyq tıimdiligi 80 mıllıon teńgeni qurady. Ǵylymnyń osy jańalyǵyna «ArselorMıttal» kompanııasynyń mamandarymen qatar, Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıteti ǵalymdarynyń da úlesi mol boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen, tikeleı tapsyrmasymen boı kótergen jańa ǵımarat pen onyń zamanaýı jabdyqtalýy ınstıtýttyń ýnıversıtet deńgeıine kóte­rilýine muryndyq bolyp ǵana qoıǵan joq, ǵyly­mı izdenisterdiń, jańalyqtardyń orta­lyǵyna aınaldy. Búginde Qaraǵandy memle­kettik ındýstrııalyq ýnıversıtetiniń ózi bir qalashyqqa aınalǵan. Keń aýqymdy alyp jatqan bilim ordasy aınalasyndaǵy jasyl shyrshalar, gúlzar baq jastyq shaqtyń mekenindeı. Ýnıversıtette júzdegen stýdent sapaly bilim alady, olar bolashaqtyń bilikti mamany bolyp qalyptasady. Álemdegi damyǵan otyz elge teńesýge talpynǵan Qazaqstanda óndiris qaryshtap damyp keledi. Oǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik baǵdarlamanyń ótken bes jylynda atqarylǵan ister kýá. О́ndiriske Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıtetinen bilikti mamandar túlep ushyp jatyr. Al kóregen saıasatker ony jańa ǵasyr basynda boljap, iske asyrǵan edi. Ábdirahman NAIZABEKOV, Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy.