«Eldegi áleýmettik qamsyzdandyrýdyń deńgeıi – bul memlekettiń kemeldenýindegi basty kórsetkishi»

Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Hans-Horst KONKOLEVSKI: Áleýmettik qam­syzdandyrýdy uıym­dastyrýda ekonomıkalyq tıimdilik pen kórsetiletin qyz­metterdiń sapasyn arttyrýdaǵy aq­parattyq-kommý­nıkasııalyq tehno­logııalardyń róli týraly Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵynyń bas hatshysymen syndarly áńgime órbidi. – Bas hatshy myrza, áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq ózgerister, sonymen qatar qoǵamdyq talap­tardyń kún sanap artýy áleý­mettik qamsyzdandyrý sala­syndaǵy qyzmet kórsetýde jańa modelderdi engizýdi talap etedi. Halyqqa sapaly qyzmet kórsetýdi jáne resýrs­tardy utymdy paıdalanýdy qamtamasyz etý úshin aldy­myzǵa qandaı mindetter qoıýy­myz qajet jáne qandaı jańa modelderdi qoldanýymyz kerek? – Maǵan suhbat berýge múm­kindik bergenderińizge rahmet. Sizdiń elge taǵy da kelý men úshin úlken qýanysh. 2014 jyly men VII Astana ekonomıkalyq forýmyna jáne «Áleýmettik qorǵaýdan – áleýmettik progreske» taqyrybyna ótken III halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa qa­tys­qan edim. Bul joly men áleý­mettik qamsyzdandyrý sala­syndaǵy aqparattyq-kommýnı­kasııalyq tehnologııalar boıyn­sha Halyqaralyq áleýmettik qam­syzdandyrý qaýymdastyǵynyń XIV halyqaralyq konferensııasyna qatysatyn bolamyn. Sońǵy jyldary aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) áleýmettik qam­syzdandyrý salasy jumysynyń ortalyq strategııalyq faktory bolyp otyr. Sonymen birge áleý­mettik qamsyzdandyrý ınstı­týttarynyń úkimettik jáne mem­lekettik sektor úshin AKT salasynda jańa zertteýlerdiń orta­lyǵy bolýy da kezdeısoq emes. AKT qoldaný naqty úderisterdi avtomattandyrýǵa múmkindik berip qana qoımaı, sondaı-aq kóptegen operasııalar men qyz­metterdi qaıta ózgerte otyryp, óndiristik tıimdilikti jaqsartyp jáne áleýmettik qamsyzdandyrý uıymdarynyń kórsetetin qyzmet­teriniń sapasyn arttyrýǵa da múmkindik berdi. Eger biz álemdik tájirıbege qaraıtyn bolsaq, onda AKT salasyndaǵy ártúrli tıimdi bas­tamalar men sheshimderge mysaldardy kóptep kóremiz. Birik­tirý memlekettik qyzmetterdi qaıtalaýdy jáne bólshekteýdi tómendetý esebinen, sonymen qatar ártúrli mekemeler men sýbektiler arasyndaǵy baılanystardy jaqsartý esebinen áleýmettik baǵdarlamalardyń tıimdiligi men ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik týǵyzdy. Jumys sapasyn arttyrý jáne úderisterdiń dáldigi qandaı da bir dárejede baqylaý men esepteýler zańdylyǵyna senimdilikti arttyrdy. Búginde kórsetiletin qyzmetter sapasyn arttyrý áleýmettik qam­syzdandyrý uıymdarynyń mańyzdy basymdyǵy bolyp tabylady. Onyń basty maqsaty budan birneshe jyl buryn áleýmettik saqtandyrý agenttiginiń qyzmet­kerleri tikeleı sóılesý arqyly ǵana oryndaý múmkin bolǵan opera­sııalar jıyntyǵyn qoldaný­shylarymyzdyń paıdalaný aıasyn keńeıtý múmkindiginiń artýy bolyp otyr. Buǵan qosa Internetke jáne mobıldi qurylǵylarǵa negizdelgen az shyǵyndy zamanaýı tehnologııa­lar kóbine azamattarǵa arnalǵan qyzmetterdi kórsetýdiń jańa tetik­terin engizýge kómektesip otyr­ǵanyn erekshe ataýǵa bolady. – Áleýmettik qamsyzdandyrý qyzmet kórsetý júıesine qansha memlekettik uıym qosylǵanyna qaramastan oǵan baılanyssyz, tutastaı biriktirilgen júıe bo­lýy kerek. Qazirgi ýaqytta ár­túrli uıymdardyń derekter bazasyn tabysty jáne tı­imdi basqaryp otyrǵan jáne óz­ara ákimshilik biriktirýge qol jet­kizgen memleketter týraly my­sal keltirseńiz. Osyndaı bi­rik­tirilý jaǵdaıynda qyzmet kór­­setý shyǵyny qanshalyqty tómendeıdi? – Tolyqtaı kelisemin: AKT salasyndaǵy osyndaı zertteý­lerdiń maqsaty – tıimdi biriktirýdi jáne qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýdy qoldaý bolyp tabylady. Áleýmettik qamsyzdandyrýdaǵy jáne memlekettik qyzmet kór­setýdiń basqa salalaryndaǵy ope­ra­sııalyq tuǵyrnamalardaǵy jalpy aqparattyq resýrstardy júzege asyrýdyń artýy júıelerdiń biriktirilýine negizdelgen jańa uıymdastyrýshylyq modelderdiń qurylýyna múmkindik beredi. Bul birneshe agentter basqaratyn, sonymen birge, qatysatyn uıym­dardyń naqty qandaı da bir ere­jeleri men mindetterin syılaı otyryp, operasııalyq tıimdiligi men keshenniń ónimdiligin arttyrady. Astanada ótetin konferensııa ekonomıkalyq múmkindikterdiń ózderiniń basymdyqtaryn baılanystyrý qajettiligi men jalpy máselelerimen jıi toǵysatyn ár eldiń aldyńǵy qatarly ozyq tájirıbelerin taldaıdy. My­salǵa, standarttalǵan derekter almasý jáne operasııalyq ózara qyzmetterge negizdelgen salalyq qurylymdy qoldana otyryp, ózderiniń operasııalaryn biriktiretin Fransýz áleýmettik qamsyzdandyrý uıymyn aıtar edim. Mundaı tásil kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyryp qana qoımaı, sonymen birge jarna tóleýden jaltarý men ártúrli alaıaq­­tyqtyń aldyn alýǵa da kómek­tesedi. Latyn Amerıkasynyń birqa­tar elderinde (onyń ishinde, Argen­tına, Brazılııa, Chılı, Meksıka jáne Ýrýgvaı) áleýmettik qorǵaý baǵdarlamalary áleýmettik qam­syzdandyrýdyń ártúrli baǵyt­taryna jaýap beretin ártúrli mekemelerdiń aqparattyq júıe­lerin biriktirý jolymen júzege asyrylady. Áleýmettik saqtandyrý baǵ­­dar­­lamalaryna jarna jı­naý salasyndaǵy keıingi qar­qyn­dar jarna jınaýǵa jáne jumys berýshilerge jaýapty uıymdar úshin AKT biryńǵaı tuǵyr­namasy qoldanylady. Koreıa Respýb­lıkasynda jáne Ýrýgvaıda, mysaly, mundaı yntymaqtastyq áleýmettik qamsyzdandyrý me­kemeleri men jumys berýshiler arasynda júzege asyrylsa, al Argentınada mundaı jumys salyq agenti men jumys berýshilerdiń áleýmettik qamsyzdandyrý meke­melerimen yntymaqtasýy arqyly júrgiziledi. Osyndaı tájirıbeler vedom­stvoaralyq úılestirýdi jáne árbir jekelegen uıym jumysynyń sheń­berinen tys AKT júıesin engizýdi talap etse de óz jemisin berdi. – Áleýmettik qamsyzdandyrý salasynda halyqqa qyzmet kór­setýde operasııalardyń kóp­tegen túrleri júrgiziledi. Derek­terdi qorǵaý, qaýipsizdik já­ne aqparattyń qupııalylyǵy qalaı júzege asyrylady? – Áleýmettik qamsyzdandyrý mekemeleri qyzmetkerler, ju­mys berýshiler, benefısıarlar, áleýmettik qamsyzdandyrý baǵdarlamalary jáne basqa da derekter týraly aqparattyń úlken kólemin jınaıdy jáne saqtaıdy. AKT salasyndaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ásirese alaıaqtyq qaterlerge qatysty, únemi áleý­mettik qamsyzdandyrý organdary mindetteriniń bir bóligi boldy, biraq veb-negizde halyqqa jańadan jalpy qyzmetter kórsetý baǵdarlamalaryn ázirleý mekemelerdiń qorǵaý júıeleri úshin derekterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jańa sharalardy qabyldaýdy talap etti. Osyndaı aqparattardyń kóp bóligi jınalady, saqta­lady, óńdeledi jáne AKT júıe­siniń kómegimen beriledi. Aqpa­rattyń mazmunyna baılanyssyz aqparattyq qaýipsizdik pen derekterdi qorǵaý AKT sala­syndaǵy basty máselelerdiń biri bolyp otyr. Áleýmettik qamsyzdandyrý mekemeleri aqparattyq qaýipsizdik pen derekterdiń qupııalylyǵy máselelerin ártúrli sheshedi. AKT jáne derekterdiń qaýip­sizdigi veb-negizde standartty kommýnıkasııalyq arnalardy qoldanýmen baılanysty bola­tyndyqtan, derekterdiń qupııa­lylyǵyn qamtamasyz etý min­deti negizinen ulttyq jáne ha­lyq­aralyq erejelerge sáıkes sheshiledi. Jeke derekterdiń qupııalyǵyn qorǵaý men mekemeler arasyndaǵy derekter almasý kóleminiń artýy arasyndaǵy qolaıly teńgerim áleýmettik qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda, áli de ashyq másele bolyp otyr. – Búginde áleýmettik qam­­syz­­dandyrý salasyn­da­ǵy aq­parattyq-kommýnı­ka­sııa­lyq teh­nologııalar boıynsha Ha­­lyq­aralyq ále­ý­mettik qam­­­syz­dandyrý qaýym­dasty­ǵynyń XIV halyqaralyq konferen­sııasy ótedi. Oǵan HÁQQ múshe-uıymdardan álemniń 50 asa elinen ókilder qatysady. Osyndaı keń aýqym­dy sharadan qandaı nátı­jeler kútesiz? – Aqparattyq-kommýnı­ka­sııalyq tehnologııalar boıynsha Astana qalasynda «Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń maqsattaryna jetýdegi AKT salasynyń standarttary men biryńǵaı sheshimderin qabyldaý joldary» taqyrybyna ótetin konferensııa HÁQQ aǵym­daǵy baǵdarlamasyndaǵy basty oqıǵalardyń biri bolyp tabylady. Biz konferensııa birneshe salada birqatar mańyzdy órleýlerge ákeledi dep kútýdemiz. HÁQQ áleýmettik qamsyz­dandyrýdyń basqarý salasynda halyqaralyq standarttardyń, onyń ishinde AKT salasynyń damýynda alǵashqylardyń biri bolyp tabylatynyn atap ótkim keledi. Sondyqtan konferensııanyń kún tártibindegi basty máselelerdiń biri derekterdi basqarý boıynsha HÁQQ jańa basshylyǵyn, sonymen qatar halyqaralyq sharttarda paıdalaný úshin AKT qoldanylý aıasy talqylanatyn bolady. Áleýmettik qamsyzdandyrý úshin AKT damýy tehnologııanyń damýyna jáne onyń qoldanylý qarqynyna baılanysty bola­tyndyqtan, biz konferensııa sheń­berinde álem boıynsha memlekettik ákimshiliktermen jumys isteı­tin basty kompanııalardyń qa­tysýymen salalyq forým uıym­dastyrýdy, onyń ishinde qaty­sýshylardyń ıdeıalarymen, máselelerimen bólisýdi uıǵaryp otyrmyz. Sonymen qatar, konferen­sııanyń Astanada ótkizilýiniń ózi saıası erik pen ınvestısııanyń úılesýi retinde azamattardyń ıgiligine memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz ete alatyndyǵynyń sımvoly bolyp tabylady. – Bizdiń elimizdegi árbir adam­­nyń múddesi men qajet­tiligi Qazaqstan Úkimeti úshin ne­gizgi basymdyq bolyp taby­lady. Búgingi konferensııa elimizde áleýmettik tólemder men jár­dem­aqylar tóleý, sonymen qa­tar, árbir adamǵa qyzmet kór­­setý arqyly halyq úshin yń­ǵaıly jáne laıyq­ty jaǵ­daılar jasaýǵa um­­ty­latynyn kórsetip otyr.  Qazaqstandaǵy áleýmettik qor­ǵaý júıesin Siz qalaı baǵa­laısyz jáne bolashaqtaǵy qyz­­­­met­terimizge tiler tilegińiz qandaı? – Eldegi áleýmettik qam­syz­­dandyrýdyń deńgeıi – bul memlekettiń áleýmettik kemel­denýindegi basty kórsetkishi ekendigine men tolyqtaı se­nemin. HÁQQ Qazaqstandy áleý­mettik qamsyzdandyrýdy qazirgi zamanǵy qoǵamnyń qajetti sharty jáne turaqty damýy re­tinde joǵary baǵalaıdy. Meni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda Qazaqstannyń ekonomıkalyq jetistikteriniń óz halqynyń áleýmettik qorǵalýyn kúsheı­týi úshin qoldanylatyny tol­ǵandyrady. Bizdiń baǵalaýymyzsha Qa­zaqstan urpaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq qaǵıdatyna qurylǵan bazalyq memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrýdy, qosymsha áleýmettik saqtandyrýdy jáne jınaqtaýshy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdy, sonymen qatar erikti jınaqtaýlardy biriktiretin halyqty áleýmettik qorǵaýdyń damyǵan kópdeńgeıli modelin bildiredi. Burynǵy Keńes Odaǵy elde­rimen salystyrǵanda Qazaqstanda turaqtylyǵy aǵymdaǵy ekono­mıkalyq damý resýrstarymen jetkilikti qamtamasyz etile­tin, halyqty áleýmettik qamsyz­dan­dyrý júıesimen jappaı qamtý saqtalǵan. Sonymen birge, sizderdegi ult­tyq júıe sońǵy on jyldyqta jyldam ózgeretin ekonomıkalyq turǵyda halyqtyń qajettiligine jaýap bere otyryp, jáne barlyq halyqty birdeı áleýmettik qor­ǵaýdy qamtamasyz etýde saıası basymdyqty saqtaı otyryp, ba­rynsha qarqyndy damýda. Mundaı mindetter álemdegi basqa da áleýmettik qamsyzdandyrý ákimshilikteriniń aldynda da tur, sonymen birge, eger júıe teń­des­tirilgen jáne tıimdi basqa­rylǵan jaǵdaıda ǵana júzege asyrylýy múmkin. Sondyqtan da áleýmettik qam­syzdandyrý baǵdarlamalary men tólemder jáne járdemaqylar, kórsetiletin qyzmetter deńgeıiniń teńbe-teńdigin qamtamasyz etý úshin resýrstarǵa únemi ózgerister engizýge sizderdiń Úkimet erekshe kóńil aýdarady. Mysaly, sizderdiń kópsalaly densaýlyq saqtaý júıesi aıasynda Qazaqstanda mindetti medısınalyq saqtandyrý qoryn qurý medısınalyq kómek júıesiniń qarjylyq turaq­tylyǵyn nyǵaıtý jolynda ma­ńyzdy qadam bolatyny sózsiz. Men, sonymen birge, taıaýdaǵy memlekettik jáne memlekettik emes zeınetaqy qorlarynyń biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aınalǵanyn da basa aıtqym kelip otyr. Bul shara ákim­shilik shyǵyndardy azaıtyp, barlyq zeınettik júıeni bas­qarýdy ortalyqtandyratyny sózsiz. Áńgime sońynda, biz HÁQQ áleýmettik qamsyzdandyrýdyń halyqtyń densaýlyǵy men ál-aýqatyn arttyrýǵa sheshýshi ınves­tısııa bolyp tabylatynyn jáne teńdestirilgen ekonomıkalyq jáne turaqty áleýmettik damý­dyń basty faktory bolyp ta­bylatynyn atap aıtqym keledi. Barlyǵymyz úshin de áleý­mettik saqtandyrýdy odan ári nyǵaıtý maqsatynda HÁQQ Qazaq­standaǵy múshelerimen tyǵyz yntymaqtystyqtyń odan ári jalǵasyn tabatynyna senimdi. –  Mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet.  Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».