Baqytty ómir, jarqyn bolashaq bastamasy

Táýelsizdik – tuǵyrly týymyz

Baqytty ómir, jarqyn bolashaq bastamasy

Sultan SARTAEV, akademık. Kúni erteń taǵy da bir Jańa jylymyzdyń araıly aq tańy atyp, elimizdiń táýelsiz ta­rı­hynyń jıyrmasynshy jylyna qadam basqaly otyrmyz. Osy­naý jıyrma jylda bizdiń hal­qymyz, búginde búkil álemge áı­gili bolyp otyrǵan kók baı­raqty Qazaqstanymyz jıyrma ǵasyrlyq jol júrip ótti dep bilemin. Jıyrma jylda jı­yr­ma ǵasyrdyń bıikterin eńser­dik, jıyrma ǵasyrlyq asý, belesterdi artta qaldyrdyq. Táýelsizdigi­mizdiń 19-shy jy­lyn­da elimiz Eýropanyń tóbe bıi atanyp, Astanada aıdaı álemdi tańǵaldyr­ǵan Sammıt ótkizgen búgingi kemel bıigimizden alǵash­qy qa­damdarymyzǵa kóz sa­laı­yq­shy. 1991 jyly jeltoqsan aıy­nyń segizinde Belorýssııadaǵy Beloveje qoryǵynda bolǵan tarıhı oqıǵanyń negizinde jetpis jyldan astam ýaqyt halyqtyń kóz jasyna boıalǵan tota­lı­tar­lyq júıe kúı­rep, shyn máninde otarlyq qur­saýda bolǵan odaqtas respýblıkalar ózderiniń egemendi, táý­el­siz memleketterin qa­lyp­tastyrýǵa múm­kin­shilik aldy. Osy múm­kin­­shilikti bu­rynǵy Keńes Oda­ǵy aýma­ǵynda týǵyz­ǵan sheshýshi se­bepterdiń biri 1986 jylǵy jel­­toq­san aı­ynda Qa­zaq­standa bolǵan halyq qozǵalysy bol­ǵandyǵyna qazir eshkim kúmán kel­t­irmeıdi. To­ta­lı­tar­lyq seńi solaı qozǵalyp edi. Táýel­sizdik ıdeıasy Qazaqstan sııaq­ty uı­qy­da jatqan alypty sóı­tip dúr silkindirip edi. Hal­qymyz ǵa­syr­lar boıy armandap, ańsaǵan osy qasıetti Táý­elsizdigimizge umtylystyń al­ǵashqy zańdy qa­damdaryn ja­saý­shylardyń ishin­de bol­ǵa­nymdy óz basym áli kúnge deıin maqtan tutamyn. 1991 jyly burynǵy Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy respýblıkalar ózderin táýelsiz memleketpiz dep búkil dúnıe júzine óz deklarasııalaryn, óz zań­daryn jarııalaı bastady. Al­da­ǵy búkil taǵdyrymyzdy, san ǵasyr sarǵaıa kútken keleshegimizdi aıqyndaıtyn bul máse­leni sheshýge sol tustaǵy Qazaq­stan basshylyǵy asqan baıyp­tylyqpen qarady deýimiz kerek. Sol jyldyń shilde aıynda óz bastamamyzben zań ǵylym­darynyń kandıdattary Erkesh Nurpeıisov, Talǵat Danaqov jáne men úsheýmiz «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Táýelsizdigi tý­raly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn ázirlep, ony Joǵarǵy Keńestiń Tóralqasyna tapsyr­dyq. Biraq bul qujattyń jo­basy biraz ýaqyt qozǵalysqa tús­­peı jata turdy. Keıbireý­lerdiń: «Bul zań bolmasa da táýelsizbiz ǵoı, osy zańnyń endi qajeti bar ma?» degen sóz­derin de qulaǵymyz shalyp qa­lyp júr­di. Al endi sodan bir jyl buryn batyl túrde Egemendik tý­raly Deklarasııany qa­byl­dat­qan, sonyń artynsha Tuńǵysh Prezıdentimiz etip bir­aýyzdan saılanǵan álemdik deńgeıdegi saıasatker, ultymyz­dyń naǵyz kóshbasshy lıderi, erik-jige­ri­niń qýaty orasan zor, kóre­gen­digi men kemeldigi bir­deı da­ryn­dy tulǵa Nur­sul­tan Nazar­baev­tyń bul máse­le­degi pikiri bas­qasha ekenin sezip bilýshi edim. Osy jaǵdaı boıymyzǵa qýat berdi me, bilmeımin, 1991 jyl­dyń 9 jeltoqsanynda ótken Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tór­alqasynyń májilisinde aı­týly tarıhshymyz, depýtat Manash Qo­zybaev marqum ekeýmiz Táýel­sizdik týraly Konstıtý­sııa­lyq zań qabyldaý qajet­tigi jóninde másele kóterdik. Oı-pikirimizdi minberden jarııa etip, mańaıymyzǵa barlaı qara­saq, bul máseleniń basqa da depýtattardy tolǵandyryp júr­geni birden túsinikti bola qoı­dy. Sóıtip, sol joly bizdiń usynysymyz Joǵar­ǵy Keńes Tóralqasy músheleri tarapy­nan biraýyzdan qoldaý taýyp, olar sol mezette-aq meni osy másele jóninde baıandamashy etip bekitti. Men úshin eshqashan umy­tyl­maıtyn tarıhı sát te kúni búgingideı kóz aldymda, árqa­shan esimde. 1991 jyldyń 16 ­jeltoqsany kúni men kókire­gim­di kernegen otanshyl asqaq sezim­men Qazaqstan Respýblı­ka­sy Joǵarǵy Keńesiniń bıik minberine kóterildim. Sol arada syrttaı sabyrly bolǵa­nym­men, ishki tolǵanysty jasyr­maı-aq Konstıtýsııalyq zańnyń jo­basy, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń táýelsizdigi týraly asa bir yjdaǵattylyqpen daıyn­dal­ǵan óz baıandamamdy zor sha­bytpen, óz elime, halqyma, ulty­ma degen mereı-maq­ta­nyshpen bastap edim. Sonymen, birneshe saǵatqa sozylǵan uzaq talqylaýdan, kó­ńildi kúpti etken úmit pen kú­diktiń taıtalasynan soń parasat jeńiske jetip, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda keshki saǵat al­ty­dan 14 mınót ótkende Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Jo­ǵar­ǵy Ke­ńesi basym kópshilik daýyspen memlekettik Táýel­siz­dik týraly Konstıtýsııalyq zań­dy qabyl­da­ǵan bolatyn. Sóıtip, biz ta­rıhymyzda tuń­ǵysh ret búkil álemge ózimizdiń memlekettik táýel­sizdigimiz tý­ra­ly resmı túrde jarııalap, barlyq memlekettermen teń qu­qyqtylyq jáne ózara qurmet negizinde baılanys ornatýǵa ázir ekendigimizdi ashyq bildirdik. El Prezıdentiniń Jar­ly­ǵymen 16 jeltoqsan resmı túr­de búkilha­lyqtyq mereke – Táýelsizdik kúni bolyp jarııalandy. Bul habar tórtkúl dúnıege jyldam tarady. Tarıhı zań qa­byldanǵan ýaqyttan 30 mınót ótkende elimizdiń táýelsizdigin eń alǵash týysqan Túrkııa memleketi tanydy. Tarıhı turǵy­dan osynshama jyldamdyqpen memleket táýelsizdigin moıyn­daý oqıǵasy birinshi ret oryn aldy dep oılaımyn. Shynynda, mundaı jaǵdaıdy tarıhtan áli kezdestirgen emespin. Bulaısha tez tanýdyń sebebi de bar edi. Bizdiń túrki elderi arasynda buǵan deıin tek Túrkııa ǵana táýelsiz memleket bolatyn. Qazaq handyǵy HV ǵasyrda, 1456 jyly tuńǵysh ret qu­rylsa, arada 535 jyl ótkennen keıin qazaqtyń naǵyz shyn mánisindegi táýelsiz memleketin Nursultan Nazarbaev bastaǵan el serkeleri jarııalaǵan eken. Osynaý uly Zań qabyldan­ǵan kezdegi kól-kósir qýanyshty sózben aıtyp jetkize almaısyz. Depýtattar oryndarynan tik kóterilip ketken-di. Kóńil kúı ǵalamat aspandap, «Táýelsiz Qazaqstan jasa­syn!» degen uran­dar tastalyp jatty. Biz baqytty ómir, jarqyn bolashaq esigin ashqandaı ǵajap kúıdi bastan keshirgenbiz. Memleket degen óte kúrdeli, muhıttaı baıtaq qurylym ǵoı. Onda keıbir nárselerdi júzege asyrý úshin jyldar, ondaǵan, qala berdi, júzdegen jyldar ótedi. Al bizdiń resmı memlekettik rámizderimizdi anyqtap bekitý úshin bir ǵana jyl qajet boldy. 1992 jyly Án­ura­ny­myzdy, Eltańbamyzdy, Memlekettik Týymyzdy bekittik. Odan soń ulttyq valıýtamyzdy shy­ǵardyq. 1993 jáne 1995 jyl­dary memlekettigimizdi ny­ǵaı­typ, táýelsizdigimizdi tuǵyr­lan­­dy­ra túsken, prezıdenttik bas­qarý formasyn jetildirgen Kons­tıtýsııalarymyz qa­byl­­dan­dy. Táýelsizdigimizdiń arqa­syn­da qazaq tiline memlekettik mártebe berildi. Ha­lyq­aralyq zańdy normalarǵa saı Qazaq­stannyń qazirgi aýmaǵyndaǵy shekarasy myz­ǵy­maıtyndaı etilip shegendeldi. Qazaq elin bar álem tanydy, moıyndady. Qa­zaq­stan demo­kra­tııalyq damý­dyń sara jo­lyna túsip, dúnıeni teńselt­ken qarjy daǵdarys­taryna tótep berip, ekonomı­ka­lyq áleýetin pash etti. Al ótip bara jatqan jyl Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzdy ári mereıli boldy der edim. Elimizdiń asqaq abyroıyn EQYU-ǵa tóraǵalyǵy men Astana Sammıti aıǵaqtap berip otyr. Al alda bizdi keler jańa jylymyzdyń jarqyn oqıǵasy – Azıada jarystary kútip tur. Olaı bol­sa, osy qysqasha tizbeniń ózi-aq táýelsiz Qazaqstannyń jı­yrma jylda jıyrma ǵasyr­ǵa tatıtyn ulan-asý joldan ótkenin beınelep kórsetpeı me. Osyǵan qýanaıyq, aǵaıyn! Táýelsizdigimizdiń baǵasyn bilip, ardaqtaıyq. Qara jerden de aýyr qasiretterden keıin kelgen qasıetti Táýelsiz­digimiz­ge qashanda táý eteıik. Ár jańa jylymyzdy jarqyn etip, mereıimizdi ústem qylyp turǵan da sol Táýelsizdigimiz. Olaı bol­sa, táýelsiz tarıhy­myz­dyń jıyrmasynshy Jańa jyly qutty bolyp, barsha­myz­ǵa baq-be­reke, yntymaq-birlik, qýa­nysh-shattyǵyn mo­ly­­nan ákele bersin dep tileımin.

...Otyzymyzda orda buzyp, qyrqymyzda qamal alý bizge sert

Ádilet SEISEN, qarjyger. Bıylǵy jyly Qazaq eliniń óz táýel­siz­digin jarııalap, kók baıraqty týyn tiktegenine jıyrma jyl tolady. Búginde ja­sy­myz otyzdyń ortasyna kelip qalǵan bizdiń býyn ózimizdi sol el táýelsizdiginiń jemisi dep bilemiz. О́ıtkeni, biz mektepti toq­sa­nynshy jyldardyń basynda, naqtylap aıtqanda tól teńgemiz aınalysqa enip jatqan shaqta bitirdik. Mektep demekshi, osy oraıda ótken ómir, shákirt shaq eske oralady. О́zimnen jasy úlken apaıym men aǵaıym qazaq mektebinde oqysa, al men jetinshi synypqa deıin oryssha oqydym. Onyń bir sebebi, men mektep tabaldyryǵyn attaǵaly jatqan shaqta jańadan kóship kirgen úıimiz qazaq mektebinen qashyqta bolyp shyqqan. Sodan men altynshy synypty bitirip jatqan shaqta úıishilik bir keńeste meniń al­daǵy taǵdyryma baılanysty keleli má­sele qozǵaldy. Iаǵnı, onda meni qazaq mektebine aýystyrý jaıy kún tártibine qoı­yl­dy. Qazaq mektebiniń ustazy retinde bul ıdeıanyń avtory shesheı bolatyn. Al ákem bolsa meniń oqýym tómendep qala ma dep kibirtikteı bergen. Sóıtti de, dereý naq­tyly bir sheshimge kelip, «Qolyńa anaý rýchkany al, qazaq tilinen baqylaý jazasyń», desin. Men de qarap turmaı, «rýchkany ma, qa­lam­dy ma» dep sóz aıaǵyn ázilge aınal­dy­ryp jiberip edim, ákem emtıhannyń osymen aıaqtalǵanyn aıtyp, endi meniń qazaq mektebinde oqıtynymdy resmı túrde málim etken. Sol jyly men aýysyp barǵan «Orbıta» yqsham aýdanyndaǵy aralas mektepte ja­rylys bolyp, búkil Almaty dúrlikkeni óz aldyna bir áńgime. Baqytqa baqyt­syz­dyq sebepshi boldy dep orys aǵaıyndar aıt­paqshy, keler jyly bir jazda bizdiń №145 qazaq mektebi jańa qonysqa jaı­ǵasyp úlgerdi. Muny men táýelsizdiktiń eleń-alańynda bolǵan eleýli bir oqıǵa retinde eske alyp otyrmyn. Áıteýir, abyroı bolǵanda, qazaq mektebinde de oqý úlgerimim tómendemedi. Sonyń aıǵaǵyndaı, mektepti bitirerde attestatta tek qazaq tili men ádebıetinen ǵana tórttik baǵa shyqty. Shesheı atalǵan mektepte dırektordyń tárbıe jónindegi orynbasary bolatyn. Sondyqtan álgi tórttik baǵanyń birin beske aınaldyrý sonshalyqty qıyn sharýa emes-ti. Biraq biz oǵan barmadyq. Esesine onymyz Alladan qaıtty. Bireý sener, bireý senbes, men joǵary oqý ornyna túskeli jatqanda shyndyǵynda adam senbesteı mynadaı bir oqıǵa boldy. Iаǵnı, meniń qazaq tilinen baqylaý jazýǵa sonsha­lyq­ty myqty emestigime alańdap júrgen ákem bul sharýada «jattyqtyrýshylyq» min­detti óz moınyna aldy. Sóıtti de, alda hakim Abaıdyń 150 jyldyǵy kele jatyr ǵoı, endeshe baqylaýdy Muhańnyń «Abaı joly» ro­man-epopeıasynan jazaıyq dedi. Aıtqandaı-aq, emtıhanda týra sol betten dıktant jaz­dyq. Mine, solaısha baǵymnyń janǵany bar. Sodan óz tańdaýymmen, otbasylyq keńestiń qoldaýymen ekonomıst mamandy­ǵyn ıelendim. Odan keıingi jerde qa­la­lyq, respýblıkalyq bankterde túrli qyz­met atqardyq. Sondaı bir banktiń Más­keýdegi ókildigi basshysynyń orynbasary boldyq. Astanadaǵy úlken bir qurylys kompanııa­synda qarjy jónindegi dırektor, al budan keıingi jerde halyqaralyq aýdıtorlyq kom­panııada qyzmet istedik. Qazirde Alma­ty­daǵy taǵy bir úlken fırmada qyzmet etip jatqan jaıymyz bar. Bul biraq otyzymyzda orda buzdyq degen sóz emes. Solaı deı turǵanmen, óz ma­man­dyǵymyz boıynsha elimizdiń qarjy sek­to­ryn qa­lyp­tastyrýǵa qal-qaderimizshe úles qosyp kele jatqan sekildimiz. Qaısybireýler bankır, qarjygerlerdi aýadan aqsha jasaıtyndaı kóredi. Iá, tabysymyz jaman emes. Dese de, biz de el qatarly ómir súrýdemiz. Ony aıtasyz, úleskerlerdiń basyna túsken qıyndyqtan óz basym da qashyp qutyla almadym. Iаǵnı, baspanaǵa dep ýaqytynda qarjy aýdaryp qoıǵanmen, ol shirkinińiz talaı jyldan beri bitip bolar emes. Áıteýir, Elbasy tapsyrmasymen respýblıka Úkimetiniń bıylǵy jyly bul máselege núkte qoıamyz dep otyrǵany kóńil sergitedi. Solaı bolyp jatsa shetelderdiń birine baryp oqyǵymyz da keledi. Soǵan oraı qajetti synaqtardan ótip, endi Amerıka men Japonııadaǵy mártebeli joǵary oqý oryndarynan habar kútip otyrǵan jaıy­myz bar. Bul eshkimge jaltaqtamaıtyn, qolymyzdy óz aýzymyzǵa jetkizgen táýelsizdik arqasy. Iá, qyrqymyzda qamal alýymyz úshin oqymasqa bolmaıdy. El táýelsizdiginiń jıyrma jyldyq toıy qarsańynda ol oıymyz júzege asyp jatsa, arman bar ma! Qyzymyz Ádeminiń ǵana emes, týǵan eldiń bolashaǵyna atsalysý ózimniń abzal boryshym dep bilemin! Almaty.

Halqymyzdyń qolóneri – sarqylmas bulaǵym

Tatıana TAIShYQOVA, «Hanym» sán úıiniń dırektory. Qasıetti Táýelsizdigimizdi alǵan ke­zeń­nen bastap halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jınaǵan qazynasyn shań arasy­nan arshyp ala bastadyq. Sonyń biri de, biregeıi de qazaq halqynyń oıý-órnegi, dástúrli ulttyq kıimderi der edim. Táýelsizdikpen birge meniń shy­ǵar­mashylyǵym da bastaldy. Orys mek­tebinde oqyp, tildik orta jutań qalada óskendikten, qazaqtyń halyqtyq tigin ónerinen tym shetqaqpaı qalǵa­nymyzdy sol kezde sezindim. Qazaqy­lyqtyń qaımaǵy buzyla qoımaǵan Tor­ǵaı óńirinen kelgen apalarymyz qu­ra­ǵan kórpeshelerde, syrmaqta, olar oı­ǵan oıýda halqymyzdyń qazynasy jat­qa­nyn bildim. Burynǵy Jambyl tehnologııa ınstıtýtyn bitirgen joǵary bilimdi men ismer, qolónershi apalarym­nyń eń jaqyn shákirtine aınaldym. Qazaq halqynyń oıý-órnegi týraly áde­bıet­terdi aqtardym. Ybyraı Altyn­sarın babamyz aıtqandaı, bul iske «ash qasqyrdaı kiristim». 1992 jyly Al­ma­tyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy bolǵanda, sol sharaǵa men de «Jibek joly» degen atpen shaǵyn kór­memdi apardym. Jer júzine tarydaı shashylǵan qandastarymyz quraq kórpe­sheni, oıýly qamzoldy, qostanaılyq zergerler qolynan shyqqan alqalar men bilezikterdi keremet qyzyqtady, tipti óz­deri­men birge alyp ta ketti. Men sonda erkindiktiń, bostandyqtyń halqymyz úshin qanshalyqty mańyzdy, Táýelsiz­diktiń qasıetti uǵym, bizdiń halqymyz úshin saǵynysh bolǵanyn uqqandaı edim. Sodan bergi jıyrma jylǵa jýyq ýaqytta halqymyzdyń folklory meniń shyǵarmashylyq jumysymnyń temirqa­zy­ǵyna aınaldy. «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, shapan jaýyp ózine qaı­taramyn» dep Muqaǵalı aqyn aıtqandaı, men de qazaqtyń ulttyq kıimderin árlendirýge, odan halqymyzdyń brendin jasaýǵa qoldan kelgenshe úles qosýǵa tyrystym. Qazaqtyń oıýly shapany talaı sheteldik mártebeli qonaqtardyń ıyǵyna jabyldy. Qazaq áıeliniń ulttyq kıimderimen talaılardy tamsanttyq. Máskeýde jyl saıyn ótetin «Etno-Erato» ulttyq kıimderdiń halyqaralyq baıqaýyna 2005 jyly qatysyp, erler men áıelderdiń ult­tyq kıim toptamasyn Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵy elderiniń barlyǵynan kelgen qaty­sý­shy­lar nazaryna usyndym. Jaqsy baǵa aldy, osy sharanyń gala-konsertinde de bizdiń aıshyqty toptamamyz sahna tóri­nen kórindi. Kelesi jyly Máskeýde ótken ulttyq kostıýmder joǵary modasynyń VII halyqaralyq baıqaýynda «Báıterek» atty toptamam dıplomǵa ıe boldy. Odan keıingi jyldary da kórshi Reseıdiń irgeles qalalaryndaǵy konkýrs­tar­ǵa jáne Almatyda «Symbat» moda aka­demııasy shy­ǵarmashylyǵynyń 60 jyldy­ǵyna baı­la­nysty ótken «Creative world» atty ha­lyqaralyq bedeldi baıqaýlarǵa qa­tysyp, qazaqtyń ulttyq kıiminiń sulý­ly­ǵyn talaı pash ettim. Osy baıqaýǵa kelgen reseılik ataqty modeler Vıacheslav Zaısevke qazaqtyń shapanyn syıladym. Ol «osy shapan meniń ulttyq kıimder topta­mam­nyń basy bolady» dep baǵa berdi. Halyqtyq óner ár shyǵarmashylyq adamy úshin sarqylmas qazyna. Al qazaq halqynyń oıý-órneginde fılosofııa tu­nyp tur. Men kóp jyldar boıy stýdent jastarmen jumys istedim. Jastardyń modaǵa degen talǵamyn qalyp­tas­tyrý­ǵa atsalystym. «Aısha bıbi», «Qyz ben jigit» atty ulttyq kıimder topta­ma­larym stýdent-jastardyń ulttyq óner­di, folklorlyq stıldi tereń túsinýine qyzmet etkenin maqtan etemin. Qazaqstanda kóp ulttyń ókili turyp jatqandyqtan. men tek qazaq ǵana emes, orys, ýkraın halyqtarynyń da ulttyq kıim toptamasyn jasadym. О́zim basqaratyn «Hanym» sán úıi aldyńǵy jyly Chelıabide ótken «Defıle na pýantah» jobasyna shaqyrylyp, onda biz tikken orystyń ulttyq kostıými toptamasyn balerınalar kıip kórsetti. Sońǵy jyldary meniń folklor­lyq stıldegi toptamalarym alys shet elderde kórsetilýde. О́tken jyly biz­diń sán úıi tikken qyz balanyń ulttyq kostıými Italııada jáne Fransııada ótken halyqara­lyq festıvalderden ta­bysty oraldy. Qazir balalardyń kıim modasy stýdııasyn ashtym. Shy­ǵar­mashylyǵyma shabyt bergen Táýelsizdikke qalaı bas ımeımin! Qostanaı.