El qaýyshsa – eńselenedi

О́tken jyl Qazaqstan úshin mol yryzdyqty hám ıgilikti jyl boldy. Ishinara emes, barlyq salada. Sany ǵana emes, sapasy da sarabdal edi. Rýhanı ilgerileýdiń iri jemisteri óz kezeginde ekonomıka men saıasatqa, mádenıet pen ónerge ózgeshe shyraı bitirdi. Aıtpaǵymyz, elder men elderdiń qaýyshýynan qanattanyp, qanaǵatqa kenelgen kelisti de kórkem isterdiń kemel kógendelýi. Munyń bir soraby byl­tyrǵy sáýirdiń shýaǵymen jan jylytqan qos memlekettiń mereıiniń ústemelene túsýi der edik. Elbasy Ońtústik Koreıaǵa ádeıilep baryp, Qazaqstan jylynyń tusaýyn kesti. Beıne bir jyl boıyna qazaqy qalyp koreılerge de juǵysty bolyp, eki el emen-jarqyn emirenisip, ár qımylyna eleńdesip, erkin de elpil kóńilmen baýyrlasyp ketkeni. Jappaı jaqyndasyp, jamıǵat jany jylynyp, júrekter túsinis­ken, shoqtyqtanǵan eńsesi shyraıly ispen... ...Sonymen, ashylǵan Jyldyń jabylýy da zańdy eken! * * * SEÝLDEGI SÁÝLELI SEZIM Úrgedek sezim bara-bara nyq senimge ulasady. Ushaq tabany jer ja­laǵansha, júz myń sharshy shaqyrym­daı aýmaǵy­nyń 30 paıyzdaıyn ǵana qat­qyl jazyq quraıtyn bul mem­le­ket­tiń úsh qaptalyn sý tolqyny kemirip jatqanyn oı­la­ǵanda, áý basta, qur­lyqqa emes, topan sýǵa toǵytylyp kep, shaılyǵyp ta shaıylyp ketetin sy­ńaı­ly ekensiz. Tóbeden shúı­lik­­ken­degi sezim osylaı. Biraq jerge qo­nyppyz... Batysynan Sary teńiz bastyr­malatyp, shyǵysynan Japon teńizi shylp-shylp uryp, al tústiginen Koreı buǵazy men Shyǵys- Qytaı teńizi shalqı býyndy­ryp tas­taǵan – telegeı sý patsha­ly­ǵy­nyń shýda­lanǵan býymen, álde ústinde jeńil úıi­rilgen tumanymen be, áıteýir, sańylaý taýyp, jerge taban tıgenine shúkirlik etesiz. Úsh myń araldyń aradaı qujy­naǵan, qumyrysqadaı ılengen buǵaýyna býynbaı-aq bódenedeı buqpantaılap qalqyp kep, bultarys­syz top ete tús­keniń dátke qýat. Sezimnen sergek ne bar? Sezimniń sel­keýliginen saqtasyn. Halqynyń sa­ny jaǵynan (50 mıllıonnan asyp jy­ǵylady) álemde 25-shi oryn alatyn, aý­ma­ǵy boıynsha 107-shi memleket bo­lyp esepteletin Koreıa Respýb­lıka­sy­nyń tynys-tirshiligimen jata-jastana ta­ny­sa bastaǵanymyzda, sezim atoılap, onyń bolashaǵyna degen senim uıalap, eki el arasyndaǵy jarııalanǵan Jyl­men júrek jylynǵandaı. Koreı halqynyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrindegi, turmysyndaǵy keıbir uq­sas­tyqtardy bylaı qoıǵanda, ákimshi­lik bó­linisindegi, mysaly: qala (sı), ýezd (kýn), okrýg (ký), aýdan (yp), poselke (men), shaǵyn aýdan, derevnıa (rı) t.b. ataýlar da qısyndylyǵymen qyzyqtyra túsedi. Basqarý tásili prezıdenttik respýb­lıka bolyp esepteletin Ońtústik Ko­reıa­nyń tarıhy 1945 jylǵy jazdyń so­ńyndaǵy keńes-amerıkan kelisimi bo­ıyn­­sha osy jartyqurlyqqa yqpal etý bó­linisin belgilegen sátten bastaý ala­tyny belgili. Biraq bastapqyda bilim, ekono­mıka jáne mádenıet sala­syn­da baýyryn ile kóterip ketý ońaıǵa soqqan joq. 60-shy jyldary sol aı­maq­taǵy kedeı el­derdiń sanatynan sanal­dy. Eńsesi túsiń­ki boldy. Sekseninshi jyl­dar­daǵy bar­lyq saladaǵy býyr­qan­ǵan ósim onyń jyǵylǵan jalyn kúdireıtip jiberdi. Serpilis bul memleketti Sıngapýr, Gonkong, Taıvan qa­tary­na kóterip, Azııa jol­barysy atandyr­dy. О́t­ken ǵasyr­dyń sońǵy on jylynda koreı­diń tany­mal mýzykasy, televı­zııalyq se­rıal­­dary men kınema­to­grafy álemniń ózge, ásirese Ońtús­tik-Shyǵys Azııa elderinde «koreı tol­qyny» delinip dárip­te­lip, ǵajapty­ǵy­men tamsan­dyra bastady. El ekonomıkasyndaǵy basymdyq tý­raly aıtatyn bolsaq, ol árıne, ry­nok­tyń 45 paıyzyn úlesteıtin álem­degi iri keme jasaý óndirisi alpaýyt­ta­ry­­nyń biri. Qy­taıdaǵy koreı taýarynyń, ásirese jeńil kóliktiń zor suranysqa ıe bolýy da kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Al sol­ǵyn tusyn – ha­lyqaralyq qozǵalystaǵy kapı­tal­dyń joǵary deńgeıdegi tusaý­lanýy men ásire aýytqýshylyǵynan, son­daı-aq 1997 jyl­dan bergi kúsheıe túsip otyr­ǵan jumys­shylar tolqýynan, memlekettik sektor­dyń ekonomıkaǵa baryn­sha salmaq salýy­nan izdegen jón. Degenmen de eko­nomıka­lyq damyǵan memleketter ara­syn­da 13-oryn ıelenetin eldiń búgingi qadamy tek súısinis týǵy­zatyny taǵy shyndyq. Qazaqstan men Koreıa Respýblı­ka­sy­nyń arasyndaǵy dıplomatııalyq qa­rym-qatynas 1992 jyly ornyqqannan bergi ýaqytta qos eldiń iskerlik ynty­maqtas­ty­ǵy nyǵaıǵan ústine nyǵaıyp keledi. Bul turǵysynda Elbasy N.Á.N­a­zar­­baevtyń byl­tyrǵy sáýirdegi resmı saparynda, Qa­zaq­stan jylynyń ashylýynda sóılegen sózinde tereń mánimen órnektelgen. Qazir elimizde koreı kapıtalynyń qatystyry­lýymen 300-den astam birlesken kásip­oryn jumys isteıdi. 140 ulttyń ulysy atan­­ǵan jeruıyǵymyzda koreıler de ózin­­dik qoltańbamen mańdaı terin tógý­de. Dıaspora ókilderi Qazaqstan Parlamentine usynylyp, Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synda jemisti eńbek etip júr. Mun­daı ilkimdilikke Koreıa Respýblıka­synyń prezıdenti Lı Men Bak ta qa­na­ǵattan­ǵandyq bildirip, strategııalyq árip­testikti odan ári nyǵaıtýdyń tıimdi joldaryn birigip izdestirýge yntaly ekendigin málim etkeni bar. Astana men Seýldiń qos eldiń áleýe­tin ústemeleıtin múmkindikterdi elep-eksheýge qatysty qadamdary da mol úmit­tendiredi. Qazaqstan qashannan qaı dıaspora­ny da qamkóńil qaldyrmaı keledi ǵoı. Koreıge qatysty aıtsaq: ana tilin úzdik­siz shyńdap keledi, gazeti shyǵyp jatyr, sazdy-komedııalyq teatry bar. Koreıada da qazaqqa degen ystyq peıil baıqa­la­dy. Bedeldi bir ýnıversıtette álemdegi tuń­ǵysh qazaq tili kafedrasy ashylyp, onda 150 stýdent ózge tilge degen qurme­tin ińkárlikpen dáleldep júr eken. «Syı­ǵa – syı, syraǵa – bal» degen­niń jar­qyn sıpaty osy shyǵar, bálkim. Sıyspasań, syılastyq úkilener me, túge! Mundaǵy dinniń tiregi – dástúrli býddızm men hrıstıandyq. Alǵashqy aǵym – 23 paıyzdy qurasa, keıingisi halyqtyń 30 paıyzdaıyn qamtıdy. Seýldi keń orap aǵyp jatqan Han ózeniniń ár tusynan býnaqtanyp otyz eki kópir tartylǵan eken, sonyń keıbirin tamashalap júrgenimizde, bir jar­qa­baqta jaıdarman jaıǵasqan musyl­man meshi­ti­niń dáp ústinen túsemiz dep oılappyz ba! Sezim selt etti! Aınaldyq týý alystaǵy elden, qaramaıtyn ózge dinge nemketti! Allanyń úıi 1976 jyly salynypty. Sol meshit tutqasyna ja­nas­qannan-aq júre­gimizdi ystyq jalyny­men sharpı jóneldi jaryqtyq... ... Kezinde japon otarshylary Seýlde salǵan turǵyn úıler men nysandardy bú­ginde kózge shyqqan súıeldeı etpeı, ult­tyq namysqa basqan koreıler, jerden typ-tıpyl joıyp, sydyryp tastap jatyr eken. Márttik! Sezimniń ózin azattan­dyrmaq. ... Sezim shirkinge buǵalyq túsken be! Sáýleli sezimnen sana jańǵyrady eken! QYZYQ BASY – «QYZ JIBEK»! Árıne, koreı halqyn kıno, teatr týyn­dylarymen tańǵaldyra almaısyz. Bul ret­te onyń mańdaıyna álemdik báse­keles­tiktiń baq-talaıy daryǵanyn ekiniń biri sezedi. Sezetini – kórip uıyp, kórip tam­sanyp júr ǵoı. Jyl aıasyn­daǵy qo­ıy­lymdardan tys­qary, sońǵy bes jyl ishinde qazaqstan­dyq­tarǵa 12 koreı fıl­mi usynylypty, al bizdiń tarapymyzdan olar­ǵa kórsetilgeni – 13 tóltýma fılm eken. Kezinde bul óner týyndylaryna ekijaqty pikir-lebizder bildirilgeni málim. Bári de hosh kóńildiń synynan súrinbeı, mereıli ótken syńaıly. Biriniń olqyly­ǵyn biri toltyrǵandaı. О́nerde shekara joqtyǵyn eskersek, rýhanı ortaq ıgilik­ter­diń ısintkeni jasyryn emes. Bir ǵana mysal mynaý. Respýblıkalyq memlekettik koreı sazdy-komedııalyq teatry­nyń Pýsan qalasynda ótken festıvalge qatysýy aıtarlyqtaı oqıǵa boldy. Endi, mine, Jyl jabylarda qazaq­stan­dyq kıno kúnderiniń aıasynda úsh shyǵarma jat jurttyqtardyń talqysyna salyndy. Qyzyq basynda – qazaq kıno­óneri­niń al­tyn qazyǵy «Qyz Jibek» kınofılmi tur­dy. Odan arǵy kezek – rejısser Q.Ah­metovtiń «Siz kimsiz, Ka myr­za?» fılmi men rejısser S. Táýe­kel­diń «Jeruıyq» (ssenarıı avtory – Lavrentıı Son) fılmine berildi. Múıi­zi qaraǵaıdaı úsh kór­seti­lim. Aýdıtorııa da osaldyń sanatynan emes. Kıno kún­deri ashylýyna baılanys­ty sóılegen só­zinde QR Mádenıet mınıstrligi máde­nıet komıteti tóraǵasynyń oryn­basary Á.Ábel­dınova bul kıno­fılm­derdiń koreı jurt­shy­lyǵynyń tal­ǵa­mynan ábden shyǵaty­nyna sendirgen edi. Solaı boldy da... Stýdent Djo Ken In qazaq tilinde sóı­leýge táp-táýir tóselip qalypty. Ar­naıy oqý ádistemesinen ótip, ysylǵany bek seziledi. Syzyltyp, «Qyz Jibektiń» unaǵa­nyn aıtyp shyqty. Qazaqtyń tur­mys-saltyndaǵy erekshelikterge mán beripti. Aýdarmashy Ma Se Bom tótesinen tartty. Qyz Jibektiń Tólegenge súıis­pen­shiligin­deı taza mahabbattyń ıesi bolsam degen asyl armany oıanypty. Al professor Djon Sı En bolsa, «Jer­uıyq» kartına­syndaǵy jer aýdarylyp kelgen ulttar­dyń, ishinde koreıler de bar, qazaq­­tardan ómirlik pana tapqany­na, sóı­tip máńgilik júrek jylýyna bólen­genderine rızaly­ǵyn bildirdi. Kım Gen Mı degen jumys­shyny «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılmindegi barlaýshy ómiri­niń shytyrman oqıǵasy tolǵan­dyrypty. Qazaq kınosyna bir kórgennen-aq qulaı jyǵylyp, shetinen tamsanyp shyq­­ty dep asyra silteýden adamyz, árı­ne. Mazmun ja­ǵyna tereń boılaýǵa qaý­qary jete qoımaı­tyn keıbir kórermen­derdi, my­saly, «Qyz Jibektiń» panora­ma­lyq kórinis­terin­degi tabıǵat sulýly­ǵy­nyń kóz­ge solǵyn, ársiz, tússiz, jutań kórinýi, lentany qaıta kó­shirý­den ketken salaq­tyq, álde qalpyna kel­tirýdegi sharasyz­dyq desek dóp kele me, áıteýir, ekran peı­zajynyń sólsizdigi ózi­miz­di de qapa­lan­­dyryp tastady. Baıaǵy, al­ǵashqy qo­ıy­lymyndaǵy qyzǵaldaqtan ór­te­nip tura­tyn dala kórki jaı ásheıin kúzgi ajar­syzdyqqa dýshar bolǵandaı, kó­ńil júde­tedi eken. Muny túzeýdiń joly qan­­daı? Basqa da sulý tabıǵattyń súreń­siz tar­týyn koreılikterge qalaı túsindirip, aqtalamyz? «Qyz Jibek» kórsetiliminiń aldynda Qazaqstannyń halyq ártisi Quman Tastanbekov shyǵyp sóılep, Tólegen rólin qalaı somdaǵanyn, sol kezdegi 10- sy­nyp oqýshysy Merýert О́teke­shevanyń ak­terlik talantynyń lezde jarqyrap ashyl­­ǵa­nyn, jalpy bul óner jaýhary­nyń qıyn soqpaqty jolynan, kúrdeli de kúrmeýli belesterinen keýildi áńgime tarqatty. «Sol Qyz Jibekke degen sezimim Merýertke úılenýime ulasyp tyn­dy ǵoı»,– degende zaldy dý kúlki kernedi. Halqyna ónerimen qadirli Qumekeń­men tildeskenimizde, pikirin ashyq bildirip, keıbir ashy oılaryn da búrkeme­le­medi. Ony telearnalardaǵy shetel se­rıal­­darynyń talǵamsyz kóptigi qyn­jyl­tady eken. Keıde qazaqtyń da ǵajap týyndylary shettetilip qalady. Tól týyndylarymyz urpaq zerdesine osy telearnalar arqyly jetip jatýy tıis. Osy jaǵyna mán berilýin qalaıdy ta­lantty akter. Onyń búginderi tyń izdenister ústinde júrgeni qýantady. Ssenarııin Lavrentıı Son jazǵan «Jer­­uıyq» kınofılmi koreı kórer­men­derin beı-jaı qaldyrmaǵanyn baıqadyq. Janarlardan úzilgen jas monshaqtaryn kórdik... О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyl­darynda Qıyr Shyǵystan totalı­tar­lyq rejım qysymymen jer aýdaryl­ǵan ha­lyq­tardyń (ishinde koreıler de bar) qazaq baýyrmaldyǵynyń arqasynda qatarǵa qosy­lyp, túlep-túrlenýi, qazir baqýatty turmys quryp otyrǵany sýretteletin kar­tınanyń tusaýkeserinde L.Son ózi de sol qýǵyn-súr­gin kórgen ur­paq­tyń ókili ekendigin aıta kelip, bul taqyryptyń shy­naıy­­lyǵyn saqtaý úshin ter tókkenin ja­syrma­dy. Ol sonymen birge rejısser-qoıý­shy retinde alty kórkem fılmniń avtory eken. Bıyl jetpistiń as­qaryna áne-mine shyqqaly otyrǵan ol Úsh­tóbe­de týypty. Fılmniń biraz kórinis­teri osy jerde túsirilgen. Sóıtip, qazaq­stan­dyq koreı naǵyz baýyrlastarynyń kó­ńilin bordaı ezip, egiltip qoıǵanyn shet jerde júrip jańa sezingendeı edi. Demek, týyn­dysy jú­rek­terdi tegin týlatpaǵany ǵoı. Kórermenderden sezimtal kim bar deseıshi. Jáne shet kózdiń yntyǵy ózinshe basym bola ma eken, ózi. Sondyqtan da ańǵarym­pazdyǵy eren. Bir koreı «Qyz Jibektegi» tákappar da susty Asanáli Áshimovti ja­dyna túıip alsa kerek, onyń ábden qaýsaǵan, biraq namys úshin sharbolattaı shıryq­qanyn «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılminen baı­qap qalyp, beı­ta­nys akterge tánti bol­ǵanyna kýá boldyq. Bul da bolsa dara ta­lant­tyń kóp ishinde eleýsiz qalmaıty­nynyń dáleli ekendigine sendiredi. Jarqyn ról júrek túkpirinde qalady eken osylaısha. ... Kınonyń da jany, taǵdyry, talaıy, baqyty bar eken. Tý qıyrdaǵy jat elde úsh kórsetilimniń basyna úıi­ril­gen baǵyn osyndaı sarapqa salyp, ba­ǵamdaǵanda, «ǵumyrly bol, qazaq kıno­sy» degiń keledi aqtarylyp. Ult pen ulttyń arasyndaǵy ara aǵaıyn sekildi boldy-aý, bul úsh órim. Koreı as­panynda jarqyraǵan osynaý shoq jul­dyzdar láıim, qumardan shyǵara bersinshi! OPERA LAǴYLDARY ...«Sýkmen» art-ortalyǵynyń sahna­sy bazardaı qaınap, gúldeı jaınap ketti. О́ner áseri, kóńil shattyǵy, júrek tol­qýy qandaı qadamǵa barǵyzbaıdy. Sahnada bári mıdaı aralasyp ketkendeı: balet ártisteri, kórermender, sheneýnikter, táı-táı basqan balǵyndar... Máre-sáre, qu­shaq ashady, kúlisedi, til kedergisin ysy­ryp, túsinisedi. Jaýǵan gúlden adamdar júzi bal-bul janady. Neniń qudireti bul? Árıne, balet syılaǵan shattyq! Konsert jańa bitken. Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatry­nyń balet trýppasy ónerinen keıingi keremet jelpinis shaǵy edi bul. Shadyman sát. Shalqyma mezet. Koreı­ler­diń kózaıy­my bolyp, kórkemdik hám sulý­lyqpen sýarǵan qazaq baletiniń jul­dyzdary janymyzda jarqyrap kúnde júrgenin endi sezip otyrǵandaımyz. Sahnada bári bala bop ketkendeı me? Opera teatry bas dırektorynyń birinshi orynbasary V.Paktyń qýanyshynda shek joq. Shákirtteriniń sheberligine súısine­tin­deı. Shymyldyq ashylardan buryn onymen tildesip úlgergenbiz. Otyz bes ártis áke­lipti. Jutynyp tur bári. Jol­soqty bolyp, júzderi sál-pál kireýkelen­geninen qaýip oılap edik, «sahnada qazir, janyp túsedi», dep jetekshi bizdiń kúdi­gimizdi seıiltip tastaǵan. Solaı boldy da. Mine, qazaqstandyq delegasııany bastap kelgen QR Mádenıet vıse-mınıstri Asqar Bóribaev ta keremet áser aýanynan aıyǵa almaı tur. Bir jaǵynan koreılik baspasóz ókilderi de shalǵaıyna jaby­syp, bosatpaı júr. Eshkimniń de meselin qaı­tarmaıdy. Asqar Ysmaıylulynyń konsert aldyn­daǵy betashar sózi de sal­maqty shyqty. Áregidik koreıshe de termelep ketkeni jón boldy. Yqylasqa máz kórermen­der. Uqqan­dary uǵynyqty bo­lyp jatqa­nyn qol shapa­laqtap sezdirtip, serpilisip qoıady. Elbasy­nyń Qazaqstan jylynyń ashylýynda sóılegen: «... Bul oqıǵa hal­qynyń tereń tarıhı baıla­ny­sy bar eki eldiń ynty­maq­tas­tyǵy men seriktestiginde jańa kezeń týyn­dap kele jat­qanyn bildiredi», degen sózi taǵy bir qaı­talanǵanda, qoshtaý resimi odan ári úde­gendeı edi. Rasynda da, búginde eki el­diń saýda-ekono­mıkalyq, ǵylymı-teh­nı­ka­lyq, mádenı-gýmanıtarlyq ynty­maq­­tasty­ǵy belsendi de berekeli aına­lymǵa shyǵyp otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes qoı. Vıse-mınıstr qazirgi zamanǵy Qazaq­stan tek qana ekonomıkasy damy­ǵan jáne qundy tabıǵı qazba baılyqtary mol memleket retinde ǵana emes, ónerdiń san alýan túri óristegen, baı mádenıetti el re­tinde de zor qyzyǵýshylyq tanyta­ty­nyn, óner qaı­ratkerleriniń bedeldi ha­lyq­aralyq kon­kýrs­tarǵa qatysyp, álem­niń kóptegen elderinde tańdaı qaqtyra bilgenin jetkizgende ańsarly kóńil kórer­mender sonyń kýási bolýǵa yn­tyqqan syńaıly edi. Mine, endi barshasy kút­kendegiden de artyq qýanyshqa meımildep, lázzatqa kenelip otyr. Konserttiń kóńil arbarlyq qasıetin qalaı túsindirmek kerek? Qınalatyny joq. Tushymdy jaýap ázir: Seýlge qazaq máde­nıetiniń kóp ǵasyrlyq altyn qory­nan ult­tyq mýzykasy, eýropalyq klas­sı­kalyq mýzy­kasy jáne de álemdik tal­ǵampaz súzgi­den ótip úlgergen opera óneri­niń laǵyldary ákelingen edi. Tutas­taı bolmaǵanymen, úzin­dileri kádege tar­tylǵan. Aıtalyq, M.Tóle­baevtyń «Bir­jan-Sarasy», P.Chaıkov­skıı­diń «Uıqy­daǵy arýy», J. Bıze- R.Shedrın­niń «Kar­men-sıýıtasy», A.Adannyń «Kor­sary», L.Mınkýstyń «Don Kıhoty», t.b. baletterden úzindiler men qazaq bıi «Asa­taıaq», Qurmanǵazynyń «Balbyraýyny­na» ún­des­tiril­gen qoıylymdar qandaı synda da ult óneriniń mereıin ústem etken ta­lantty týyndylar-tuǵyn. Bul joly da sol dás­túrden aýytqyǵan joq. Bizdiń balettiń kórkemdik deńgeıi úne­mi iltıpatpen aýyzǵa alynady. Buǵan koreı­lerdiń de kózi jetti. AQSh-ta on jyldaı óner kórsetip kelgen, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Sáýle Rahmedova, osyn­daı már­tebeli ataǵy bar Dmıtrıı Sýsh­kov pen Qura­laı Sarqyt­baeva, halyqaralyq konkýrs­tar­dyń laý­reattary Gúlvıra Qur­banova men Nur­­lan Qonaqbaev jáne bas­qalar ulttyq ári álemdik balettiń bedeline ózindik qol­tańba qalyptastyryp úlgergen sheberler. Osy jolǵy qoıylymdarda da jam­pozdar qynnan sýyrylǵan qylyshtaı bop jarq-jurq etkende, qazaǵymnyń baletine tánti­ bolmaǵan koreıim kezdespegen shy­ǵar, bálkim. Bir sózinde Koreıa Respýblıkasy Má­denıet, sport jáne týrızm mınıstriniń orynbasary Mo Chol Mın óz elindegi balet óneriniń kútkendegideı dárejege áli kó­te­rile almaı júrgenin jasyrmaı aıtyp qal­ǵan. Asyly, mundaı shynaıy sózdiń tejelmeı shyǵýy teginnen-tegin deısiz be? Onyń kókeıin tesip turǵan qazaq baletiniń qazirgi sıqyrly sıpat-bitimi shyǵar-aý. Abzaly, solaı. Áıtpese qazaq­tyń jas perisi, ta­lant­ty balet ártisi Tabyldy Dos­jandy at­taı qalap, óz teatryna qabyldar ma, sirá? Balet óneriniń tylsymy kóp qoı. Birin ǵana ilgekteıik. Reseıde balet ártis­teri 15 jyl ótilmen zeınet demalysyna shyqsa, bizdegiler tıisinshe 58-63 jasty kútip zaryǵyp júredi. Bul jasta kimniń toıyp sekireri, kimniń tońyp sekireri bel­gili ǵoı. Demek, oılanatyn jaıttar jetkilikti eken-aý. О́mirin ónerge matap bergenderdi aıalap, mápelegenge ne jetsin! Bári ulttyq múddeniń qamy úshin de... ...Oıpyrym-aý, kórermenderdiń sah­na­ǵa shyǵyp ketkeniniń ózinen-aq biraz syr túıýge bolatyn sekildi. Quddy, olar baǵana sahna shymyldyǵyn ashqan «Birjan-Sara» operasynan «Mereke bıin» oryndaýshy­lar­men qoıan-qoltyqtasyp, jym­­­­­­dasqandaı áserge bóleıdi. Preme­ra­sy 1946 jyly Qazaq opera jáne balet teatrynda ótken bul jaýhar týyndy áli kúnge deıin qaı deńgeıdegi kórer­menderin de súısintip keledi. Bul operanyń ulttyq boıaýy qanyq, áserli lırıkalyq kórinis­ter men aıshyqty melodııaǵa toly. Onda ulttyq mýzykalyq formalar (ádet-ǵu­ryp­tyq folklor «jar-jar», syńsý, joq­taý, ásirese, aqyndar aı­tysy, t.b.) óte ádemi ári shynaıy qol­danylǵan. 1949 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyn ıelengen bul opera 1958 jyly Más­keýde ótken qazaq óneri men áde­bıe­tiniń onkún­diginde kórsetilgen. Talaı qan qyzdyrar báseke-báıgeniń aldyn bermeı júrgen ulttyq týyndymyzdyń Koreıada da shash­baýymyzdy kóterip tastaýy úndesken babalar únindeı, júrek eljiretedi. Bar bol, jaına, jarqyra, tili bóten­niń ózin túlet, tabyndyr, qazaqtyń ope­ra­sy men baleti! Laǵyldaryńmen qul­pyrtshy, laıym! JÚREKTER JAQYNDASQAN JYL Júrek qyly myna bir sózderge ilinip turǵandaı eken. Sál terbep jiberse, ón boıdy dyz etkizip, sharpı jónelip, ja­nyń­nyń ystyǵyn ózgege darytatyndaı ma? Bul uly sezim bireýden bireýge, ulttan ultqa, ári ulasyp halyqtar taǵdyryna altyn tinimen jarastyq pen syılastyq, baq pen bereke darytyp, darqan ómir kiltin qolyńa ustata salatyndaı. Iá, ol qandaı sóz tirkesteri edi. Koreılerdiń ózin eliktirip ala jóneletin ne sıqyry bar eken? Qane, kóz júgirtińiz! «OSCE», «KAZAKHCTAN, 2010». «ASTANA. SUMMIT». Ońtústik Koreıadaǵy Qazaqstan Jylynyń jabylý saltanatyna baılanysty ótkizilgen qan­daı bir is-sharalardyń uıymdas­tyrý­shy­lary kórneki jerge ilip qoıǵan osyndaı sózder kózdi eriksiz kúlim qaq­tyrady. Budan soń Qazaqstandy tanys­tyryp jatý­dyń ózi artyqtaý sekildi bop kóri­nedi. Mine, biz qandaı elmen dostasyp jatyrmyz deıtin maqtanysh sezim jáne kúmbirletedi júrekti. Sóıtip, qazaq pen koreıdiń marqaıyp, masattanyp júr­geni­niń kýási boldyq. Jyl aıasynda ótkizilgen túrli is-sha­ra­larǵa qatysty alýan pikir ór­bigende, álgi jalyndy tirkesterdi aýzyna almaı­tyn pen­de joq. Sodan bastap salalap óre­di, tatý­ly­ǵy jarasqan qos el, burymyn. Osy jaǵyna mán bere kelip, Qazaq­stan­nyń Koreıa Res­pýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Darhan Berdalıev Elbasy arnaıy kelip ashyp ketken Jyldyń qalaı ótkenin baqaıshaǵyna deıin shaǵyp, tústep-túrle­geni bar. Qos halyqtyń mádenı jáne rýhanı ózara qatynasyna erekshe serpin bergen bul Jyldyń jemisteri máýeli bop pisken eken. Mol qazynaly kórkem quby­lys retinde baǵalanyp jatyr. Árkimniń osy ıgilikti naqty sezingenine ne jetýshi edi! Elshiniń málimdeýinshe, Tegý qala­syn­da ótken Almaty shaharynyń, bas­qa da óńirlerdi qamtyǵan Almaty já­ne Mańǵystaý oblystarynyń kún­deri óte tabystylyǵymen este qalypty. Sapynda 40 adam bar mańǵystaýlyq delegasııa koreılerge kóshpelilerdiń tur­­­mys-saltyn beıneleıtin kórme uıym­das­tyryp, mol maǵlumat beripti. «As­p­an astyndaǵy murajaıǵa» kelýshiler yntyǵa tamashalap, rýhanı baılyqqa kenelse kerek. Al «Aqjarma» folk­lor­lyq ansambli men «Jorǵa» bıshiler toby­nyń ónerine tamsanbaǵan jan joq­taı. Tańdaı qaqqan seýldik Heren Jýn: «Dombyranyń úni tula boıymdy shy­myrlatyp, kózime jas úıirdi. Bıshilerdiń názik qımyly men kıgen kıimderin aıtsańshy. Qazaqstan tý­raly kóp estigenimmen, barmappyn ǵoı. Sizderdiń baı muraly mádenıe­tińiz­ben at izin salyp tanyssam degen oı tutandy, mine», dep názik jany úlbirep tur. Kengı-do provınsııasy Ońtústik Ko­reıadaǵy halyq óte tyǵyz qonys­tan­ǵan óńir. Munda on mıllıonnan astam adam turady. Álemge keń tanymal «Sam­sýng», «LG», «Deý», «Kıa» kom­panııa­lary da osy aımaqqa ornalasqan. Oń­tústik Ko­reıa­nyń búkil eksportynyń 25 paıyzy osy óńir úlesine tıesili. Má­denıet kún­deri Almaty oblysynyń ákimi Serik Úm­betov pen osy provınsııa gý­ber­na­tory Kım Mýn Sý ara­syndaǵy eki­jaqty kezdesýmen basta­lypty. Bu­ryn dostyq pen ynty­maq­tastyq jó­nin­degi memoran­dým­ǵa qol qo­ıylǵan eken. Sonyń is júzin­degi mysal­dary jetkilikti. Qazir Balqash JES-i koreıalyq kom­panııanyń qaty­sýy­men salynýda. On­daǵan qazaq­stan­dyq jas­tar osyn­daǵy joǵary oqý oryn­darynda bilim alýda. Tipti Seýl ýnıversıtetinde qazaq bólimi ashy­lyp­ty. Almaty oblysynda ǵana 16 myń­nan astam koreı turady. Mun­­da birneshe koreı ulttyq-mádenı ortalyqtary men túrli birlestikter ju­mys isteıdi. Osy sońǵy kezdesý ba­ry­synda oblysta ener­getıka sa­la­syn­daǵy birqatar jobany júzege asy­rý tur­ǵysynan hat­tamalarǵa qol qoıy­lypty. Al bul – 3 mıllıard teń­ge­den astam ınvestısııa tartý degen sóz. Bir súısinerligi sol, ekijaq uı­ǵary­mymen qurylǵan «Jibek Joly» qo­ry­nyń Qazaqstan jylyn ótkizýge jasa­ǵan qamqorlyǵy aıryqsha qomaqty bo­lypty. Jyldyń ótý barysynda eki mem­le­ket­tiń qaı saladaǵy da jańalyq, oqı­ǵa­laryna ortaq múdde turǵysynan kóz­qa­ras qalyptastyrýy dástúrge aına­lyp­ty. Seýl Olımpıadasyn sátti tııa­naqtaǵan koreıler Astana men Al­maty­da bıyl ótetin qysqy Azııa oıyn­darynyń tabys­ty qorytyndylanýyna aqyl-keńesin aıamaı otyr. Sonda kó­teriletin Týdy ádeıi aldyrtyp, oǵan sala mınıstri Iý In-Chonniń óz qol­tańbasyn qaldyrýy – tilektestiktiń bir belgisindeı emes pe? ...Qazaqstan jylynyń jabylýy oıdaǵydaı ótti. Ony óte sapaly uıymdastyrǵan «Qazaq áýenderi» aksıonerlik qoǵamyna Mádenıet vıse-mınıstri A.Bóribaev rızashylyǵyn bildirdi. Rasynda da, osy qoǵamnyń at­qarýshy dırektory Baqyt Anısovanyń iskerligi nátıjeli jumysynan aıqyn bilinip turdy. Bir bul emes, ujymnyń biregeı qımyly ózge memleketterde atalyp júr­gen Qazaqstan jyldarynyń shy­raıyn shy­ǵaryp berýimen este qalatyn shyǵar. ...Qımaıtyn nárse qınaıdy eken ómir­de. Juldyzdary shoq tastady kóńil­ge. Qa­zaq bolmysyn qapysyz sezgen Koreıa, bıyl bastamaq óziniń Jylyn Qazaq­stan tórinde! ...Qosh, Koreı eli! ...«Tórlet!» deıtin kúnimiz jaqyn bolsyn! Qaısar ÁLIM. Astana – Seýl – Astana. _____________________ Sýretterde:  Seýldegi meshit; Baletten kórinis; «Qyz Jibektegi» Tólegen  – Qazaqstannyń halyq ártisi Q.Tastanbekov. Sýretterdi túsirgen Anatolıı ÝSTINENKO.