Jandaný

«Aýyldyń gúldenýi – Qazaqstannyń gúldenýi» aksııasymen Aqshıde alqaly jıyn ótti О́tken men búgingini sa­lys­ty­rý arqyly  jumysqa, jetistikke baǵa beriledi. Bul joly da solaı boldy. 1997 jyly 23 ma­myrda  Almaty, Shyǵys Qazaq­stan, Qa­ra­ǵandy, Soltústik Qa­zaq­stan ob­lystarynyń ákim­shi­lik-aýmaqtyq qurylymdaryna óz­gerister engizilgeni belgili. So­­lardyń qata­ryn­da Kúrti aýda­ny taratylyp, Aqshı aýyly Ile aýdanynyń qa­ramaǵyna berildi. Aýyl – ha­lyq­tyń altyn qursa­ǵy. Halqy­myzdyń máıegi buzyl­maǵan salt-dástúri, ádet-ǵurpy, tirshiliginiń  qaınar kózi osydan bastaý alady. Áleýmettik máse­lelerge kelgende aýylǵa erekshe qamqorlyqpen qa­raý talap etiletini  sondyqtan. О́mirdegi kezdesetin  ózgerister, aýyrt­palyq­tar eń aldymen aýyl halqynyń ıyǵyna túsedi.  Toqy­raý sal­da­ry­­nan Aqshıdegi kóp qa­batty úıler buzylyp, qurylys mate­rıalyna aınaldy. Kúnkóris qamymen turǵyndar basqa jaq­tarǵa qonys aýdardy. Áste ómir bir ornynda tur­maı­dy. Egemendik alyp, eńse kó­tergen tusta qala men dalaǵa kóshkender qaıta oraldy. Bu­zyl­ǵan úılerdiń ornyna jańasy sa­lyndy. Zaman ózgergenimen, Kúr­­tiniń boz jýsandy alqaby men jaı­qalǵan qyzǵaldaǵy burynǵysynsha kóktem saıyn qul­py­ryp, jaınaı tústi. Osydan qy­ryq jyl burynǵy «Qyz Jibek» fılminiń epızodtary kıeli Kúrti ózeniniń boıynda túsirilgenin búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Sol qoıylymda osyndaǵy aq jaýlyqty ana men bala da bar. Oblys ákimi  Serik Úmbetov Jańa jyl qarsańynda este qalarlyq jaqsy isti bastady. Shetkeri ornalasqan,  osyndaı eldi mekenderge atbasyn buryp, aýyldyń tútini túzý shyqqanyna, halyqtyń ıgiligine aınalǵanyna den qoıdy. Aqshıde alystan at arytyp, bir kezderi ter tókken azamattar bas qosty. Jınalǵandar aldynda oblys ákimi Serik Úmbetov sóz sóıledi. Ozar eldiń armany bitpeıdi demekshi,  bizge egemendikten asqan baqyt joq. Alys eldi meken­der­diń jaǵdaıyn jasaý qolǵa alyn­ǵanyna toqtalyp, búgingi jıyn­nyń maǵynasy, taqyryby ádet­te­giden ózgesheligin jetkizdi. Aýyl­dyń ajary – ál-aýqattyń aınasy, degen oblys basshysy Elbasynyń  joldaýlarynda ha­lyqtyń áleý­met­tik-tur­mys­tyq jaǵdaıyn kóte­rý jónindegi tap­syrmalardyń tııa­naq­ty oryn­dalǵanyn da  aıtyp ótti. Endi óńirdegi Gvardııa, Qapal, Úıgentas pen Shelek aımaǵynda osyndaı shara ótip, eldi mekenderdegi áleýmettik-turmystyq jaǵ­­daı óristetiletini arqaý boldy. Aqshı aýylynyń tarıhy tym tereńde ekenin de sóılegender tarqatty. Aqshı keńshary 1959 jyly qurylsa, 1962 jyly sha­rýashylyqqa revolıýsıoner To­qash Bokın esimi berilgen. Aýdan taraǵanǵa deıin myńǵyrǵan tórt-túlik óz tóli esebinen ósti. Sondaı-aq, Sarytaýqum, Jelto­rań­ǵy, Topar óńiri mal men janǵa  qutty meken boldy. Qan­shama taǵdyrlar osy jerde ta­bysty, urpaq jalǵasty. Alma­ty­lyqtardy Bozoı men Aıdar­lynyń bal tatyǵan qarbyzy men pııazy qamtamasyz etti. Osy aımaqta Eńbek Eri О́mirtaı О́mir­bekov, qoı ósirýdiń sheberleri Aıtjan Kósherbaev, Sháý­dir­baı Elýbaev, taǵy basqalar el baılyǵyn eseledi. Jańa aýdanǵa jan-jaqty jas mamandar aǵyldy. Iri qury­lys­tar, mektep, balabaqsha, aýrýhana, saýda ortalyqtary men má­denıet saraıy, turǵyn úıler kóptep salyndy. Sý qubyry tar­tylyp, halyq tushy sýmen qamtamasyz etildi. Aýyl gúl­de­nip, halyqtyń  sany 8500-ge jetken, tasy órge domalaǵan Aq­shı­diń toqyraý jyldaryndaǵy aýyr salmaq eńsesin basty. Sodan beri de arada  on tórt jyl ótipti. Elbasynyń tapsyrmasymen qol­ǵa alynǵan «Jol kartasy» qorda­lanǵan kóp máseleniń túıinin sheshti. Kósheler jóndelip, shamdar ornatyldy. Oblystyq bıýdjet qar­jysymen Toqash Bokın atyndaǵy bilim shańyraǵy kúrdeli jóndeýden ótip, materıaldyq-tehnıkalyq ba­za­sy jańartylyp, ár synypqa ınteraktıvti taqta qoıyldy. Aýyl­daǵy aýrýhana ǵımaratynda tur­ǵyn­darǵa alǵashqy dárigerlik kó­mek kórsetý úshin  barlyq jaǵdaı jasalǵan. Sonaý jyldary jańa aýdanǵa joldamamen kelgen jigerli jastar búginde egde tartqan. Qıyn kezde de týǵan jerin qımaı osynda qal­ǵandar qanshama. Okrýg aýmaǵynda 214 sharýa qojalyǵy, 93 kásipker eldi mekenniń erteńi úshin ter tók­ken. Qaıta túrlengen aýyl bu­rynǵydan  da ajarlanǵan.  Halyq­tyń sany alty myńnan asypty. Kezinde talan-tarajǵa túsken ǵımarattar, qaraýsyz qalǵan kóp qabatty úıler qalpyna keltirilip, jas mamandarǵa, muǵalimder men dárigerlerge berilip, bereke-birlik nyǵaıa túsken. Aýylǵa osylaısha sánmen birge án de keldi. Mádenıet úıinde Ájeler ansamblinen tálim alǵan jastar da ónerge qushtarlyqtaryn tanytqan. Búginde ártúrli úıir­me­ler jumys isteýde. «Sarytaýqum» án-bı ansambli, halyq teatry ujymynyń ónerin aýyl, aýdan  jurtyshylyǵy emes,  Jetisý hal­qy baǵalaıdy. Aqshıdiń bú­gingi tolaǵaı tabysy bir kúnde qalyp­taspaǵany da anyq. Ol atqarýshy bıliktiń baǵaly bas­tamasy men halyqtyń qaınaǵan ómir kóriginde shyń­dalýynyń nátıjesi. El yrysyn tasytqan jasampaz jandar bir kezde artta qalǵan aýyldy osylaı túletti, gúldendirdi. Jıynda qus ushsa qanaty talǵan, qulan jortsa tuıaǵy mu­qalǵan óńirdegi jaqsy ister, atpal azamattardyń eńbekteri erek­she ataldy. Osylaısha táýel­sizdigimizdiń jıyrma jyldy­ǵyna «Aýyldyń gúldenýi — Qa­zaqstannyń gúldenýi» aksııasy Aqshıden bastalyp, odan ári ózge aımaqtarda jalǵasatyny ortaǵa salyndy. Oblystyq máslıhat depý­ta­ty Úseın Kasanov áńgimesinde oblys ákimi Serik Úmbetov aqshılikterge Allaǵa qulshylyq etetin ımandylyq otaýy kerek ekenin aıtqanda oılanbastan osy iske kiristim, deıdi. Aýyl­dyń shyǵysyndaǵy  kók kúmbezi kúnmen shaǵylysqan meshit úıi úlken men kishiniń ǵıbadathana­syna aınalsa, kásipker áli de onyń barlyq qajettilikterin mo­ınyna alǵan. Kásipkerlermen qatar jeke sharýa qojalyqtary da halyq­tyń ál-aýqatyn kóterýge bar múm­kindikterin salýda. Solar­dyń biri tórt-túliktiń tóresi  túıe ósirip, shubat óndirýmen aınalysatyn «Dáýlet-Beket» seriktestigi. Sha­rýashylyqtyń irgetasyn oralman qandasymyz Sydyq Dáýletov qalap, aýyldastaryn jumyspen qamtyp otyr. Seriktestik dırektory atamekenge kelgennen keıin úkimet beredi, dep qarap otyrǵym kelmedi. Qolymnan kelgenshe ju­mys isteýge talpyndym, deıdi. Onyń bas­tamasymen aýyldaǵy eski ǵıma­rattar jóndelip, 300 oryndyq toıhana, naýbaıhana, tigin sehy, kıiz úı jasaıtyn keshen, shubat óndiretin zaýyt ashylǵan. Sonaý jyldary osy meken­niń kórkeıýine úles qosqan B.Eginbaev, S.Ilıchov, H.Raıym­baev, A.Nurǵojaev, R.Jaryqbaevqa Alma­ty oblysynyń qurmetti aza­maty  tósbelgisi men ataǵy sal­tanatty túrde tapsyryldy. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy.