Kemeldený

О́tken ǵasyrdyń ortasynda qa­zaq jerinde bastalǵan alyp qu­ry­lystyń biri Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınaty bolatyn. Temir kenin óndirip, ony baıytatyn bul iri kásiporyn Keńes Odaǵy kezinde de alyp derjavanyń betke ustar óndiris oryndarynyń biri bolyp sanaldy. Keńes odaǵy tarap, Reseıge shıkizat kózi bolyp otyrǵan elderdiń barlyǵy ortaq qazannan úlesin alǵan kezde, ekonomıkalyq baılanystar úzilip, burynǵy So­kolov-Sarybaı ken baıytý kom­bı­natynyń kemesi qumda sál qaıyr­lap turyp qalǵan ýaqyt umytyla qoıǵan joq. Al búgin damýdyń zamanaýı jolyna túsken táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkasyn órge súıreıtin iri ınnovasııalyq-ın­ves­tısııalyq jobalardan betin bo­lashaqqa burǵan kerýenniń sı­pa­tyn kórgendeı bolamyz. Sol jo­ba­lar­dyń kerýenbasylarynyń biri osy Sokolov-Sarybaı ken ón­dirý birlestigi. Ken ornynyń Sokolov-Sary­baı, Kachar, Qor­jynkól jáne So­kolov kenishi sı­ıaqty bes kare­rinen qura­mynda shamamen 34 paı­yz temiri bar 35 mıllıon tonnadan astam ken SSKО́B-tiń úgitý-baıy­tý jáne ylǵaldy-magnıttik separasııa fabrıkalaryna jetkiziledi. Olardan shyǵarylatyn konsentrattan bolat quıatyn kásip­or­yn­darǵa qajetti jentek baıy­ty­lady. Ken alyby ótken ǵasyrdyń orta­synan bastap, temir jentegin Magnıtogor metallýrgııa kombın­a­tyna jóneltedi. Al sońǵy jyl­dary «SSKО́B» AQ-qa QHR belsendi áriptes boldy. Qostanaı ob­ly­sy­nyń Qytaımen saýda aına­lymy búginge deıin 1,6 ese ósken. Árıne, munyń basty bóligi ken alyby óndirgen temir jentegine qatysty. Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi quramyna kiretin ENRS kompanııasynyń ınvestısııalyq jo­balary da ken alybymen tikeleı baılanysty. Qýattylyǵy jy­lyna 7 mıllıon tonna bolatyn ba­ıytý zaýyty 2014 jyly paıda­la­nýǵa berilmek. Onyń qurylysy úshin 440 mıllıon AQSh dollary ıgeriledi. Sonymen qatar, jylyna 3 mıllıon tonna temir balqy­tatyn kúıdirý máshınesiniń jáne 1,8 mıllıon tonna ystyq brıketti temir óndiretin zaýyttyń qury­lysy bastalyp, ol da 2014 jyly aıaqtalady. ENRS oǵan 920 mln. AQSh dollary kóleminde qarjy salmaq. Ken bazasyn keńeıtý ju­mystaryna da 715 mln. AQSh dol­lary jumsalady eken. «SSKО́B» AQ-ta 18 myńnan asa adam jumys isteıdi. Álemdi bir qaýyzdyń ishine tyqqan keshegi qarjy daǵdarysynyń taıaǵy aldy­men osyndaı iri óndiristiń basyna tıgeni belgili. Qarjy daǵdary­synan Sokolov-Sarybaı ken ón­dirý birlestigi de syrt qalmady. Kenge suranys bolmaı qaldy, onyń halyqaralyq rynoktaǵy ba­ǵasy da kúrt qulady. Al ty­ǵy­ryq­tan shyǵýdyń basty jáne eń belgili amaly jumysshylar sanyn qysqartý bolsa, onda keminde 11-12 myń adam jumys ornymen qosh aıtysar edi. Úkimet te, iri kásip­oryndar da tyǵyryqtan shyǵar jol izdedi. Úkimet pen iri ká­siporyn basshylary arasynda, on­yń ishinde, ENRC kompa­nııa­symen jumysshylardy qysqart­paý jó­nin­de memorandýmǵa qol qoıyldy. Sol sharanyń tamasha úlgisin de Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi kórsetti. Kenshi­lerdiń bar­ly­ǵyna jarty jumys kúni belgilendi. Burynǵydaı ýys­tap aılyq jalaqy kórmese de, ot­basyn asy­raýǵa jetetin nápaqasyn óndi­ris­ten alyp otyrdy. Bul bir. Ekinshiden, bul óndiriste sonaý elýinshi jyldardan beri jóndeý ju­mystaryn kórmegen seh, fabrıkalar, quraldar bolatyn. Sal­ǵyrt­tyqtan emes, olardyń úzdik­siz jumys isteýinen jóndeý ju­mystary ekinshi orynda qalyp kelgen. Daǵdarys olardy damyl­datqan kezde, ýaqytty bos jibermeı, barlyǵy da qajetine qaraı jóndeýden ótti. О́ndiris orny daǵdarystan júdegen joq, qaıta bir silkingendeı boldy. – Qarjy daǵdarysyna qarsy tutas baǵdarlama jumys istedi. Sonyń eń bastysy respýblıka Úkimeti men ENRC kompanııasy arasyndaǵy memorandým bola­tyn. Bizdiń kásiporyn osy kom­panııanyń quramyna kirgendikten daǵdarys syn tezine alǵan az ǵana ýaqyttyń ishinde kenishterdi paıdalaný, jóndeý jumystary, jańa ken oryndaryn zertteý ju­mys­tary, tipti ınvestısııalyq joba­larǵa deıin óziniń sátimen oryn­dalyp, jalǵasyp jatty, – deıdi «SSKО́B» AQ prezıdenti Muha­medjan Turdahýnov. Munda sol 2008 jyldyń aıaǵy men 2009 jyldyń ortasyna deıingi bir mezgil ýaqytta júr­gi­zil­gen jumystardyń barlyǵy da osy baǵdarlama sheńberine kirdi. Ken alybynyń alǵa basýyna El­basynyń kómegi de az bolǵan joq. N.Nazarbaevtyń Qytaıǵa sapa­ry­nan keıin aspan asty eline Qazaqstannan ken jóneltý bur­naǵy jyldarmen salystyrǵanda eki ese ósti. Reseıge burynǵyǵa qaraǵanda 10-12 mıllıon tonna ken artyq artylatyn boldy. Búginde ómirdiń, sharýanyń qaı salasy úshin damýdyń dańǵyl jo­ly – ınnovasııa. Al Sokolov-Sa­rybaı ken óndirý birlestigi úshin ınnovasııa tehnıkany jańa­laýdan bastalady. Qazir birlestiktegi avto­kó­lik basqarmasynyń tehnıka par­ki birtindep sheteldik máshıne­ler­men, býldozerlermen jańa­ryp keledi. 90 tonna kótere ala­tyn «Caterpillar» 777F avto­aýdarǵy jáne 130 tonna júk kóte­retin «BelAZ» máshıneleri alyn­dy. Kenishterde «SAT»-D9R jáne «CAT»-D6N alyp býldozerleri jumys isteıdi. Al ótken jyldan bastap Kachar karerine Japonııa­nyń «HITACHI» ekska­va­torlary áke­lindi, olardyń ár­qaısysy shó­mi­shin jerge bir sal­ǵanda 27, 17, 21 tekshe metr to­pyraq alady. Ken óndirisindegi tetikti tus­tyń biri ken qabatyn jarý bolyp tabylady. Ken qyrtysyn bosa­tatyn trotıl degen zat 1990 jyl­ǵa deıin Reseıden satyp al­yndy. Onyń tonnasy úshin 1000 dollar tólenetin. Álgi zattyń jy­lyna 500 tonnasy kerek bo­latyn. Qan­shama esil aqsha jelge ushqandaı edi. Mine, endi óndi­ristiń ózinde isteıtin ónertap­qysh mamandar iz­denisiniń ar­qa­synda qarapaıym jarylǵysh qos­pa ómirge keldi. Al onyń ár tonnasyna 100 dollardan artyq shyǵyn shyqpaıdy. Osyn­daı ja­ńalyqtardy óndiriske engizýdiń tıimdiligi jylyna 9 mıllıon dollar qarjy únemdeýge múm­kindik berdi. – Biz ken óndirýden endi metall óndirýshi kásiporynǵa aına­lamyz. Biz buryn Reseıden ón­diristiń ishki qajeti úshin ılek metall satyp alatyn edik. Endi jaǵdaı túbirimen ózgeredi, – deıdi «SSKО́B» AQ prezıdenti M.Turdahýnov. Jaǵdaıdy túbirimen óz­gert­ken metall ılek zaýyty bo­la­tyn. Qu­ny 7,5 mıl­lıard teńgege túsken bul ınves­tı­sııalyq joba 2010 jyl­­­dyń ishinde sátimen jú­ze­ge asqan. Ol jy­lyna 75 myń ton­na ılek metall óndi­re­di. Bul ken ón­dirý birles­tiginiń ishki qa­jetin to­lyq aqtaıdy, sonymen qatar, ENRC kompanııa­synyń qura­myna kiretin basqa da kásip­oryn­darǵa beriledi, odan ar­tylǵany syrtqa satylady. Zaýyt 650 ju­mys ornyn usyndy. Ústimizdegi jyldyń ózinde elimizde árqaısysy bir mıllıon dollardan artyq ınvestısııalyq qar­jyǵa túsetin 134 joba aıaqta­lýy tıis. Al Elbasy N. Nazarbaev eldi jańa ındýs­trııa­landyrý sheń­­be­rin­de­gi mańyzdy jo­balar­dyń biri «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» AQ-ta­ǵy metall ón­im­deri za­ýy­ty­nyń qurylysy bo­la­tyn­dy­ǵyn atap aıtty. Bıylǵy jy­ly onyń irgetasy qalanbaq. Son­da SSKО́B ken­di ózinde óń­deıtin bola­dy. Bolashaq zamanaýı qýat­ty zaýytta baıy­tyl­ǵan jentek temirdi odan ári óńdep, ystyq brıkettelgen metall etip shyǵa­rady. Elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin ken alyby ınvestısııalyq jolmen damydy. Mamandar biliktiligine barynsha kóńil bólindi. Áıtpese jańaryp jatqan tehnıkalarda, ashylyp jatqan zaýyttarda burynǵy aıań júrispen jumys isteımin deý kelmeske ketti. Tehnıka, tehnologııa, jumys ádisteri ja­ńar­dy. Sokolov-Sa­ry­baı ken ón­dirý birlestigindegi úlken sala­nyń biri oqý ortalyǵy. Raısa Lıpatnıkova bas­qa­ryp otyrǵan bul or­talyq osy ken orny ashylǵanda, ıaǵnı 1955 jyly qurylǵan bola­tyn. О́ıtkeni, qaı kezde de is tetigin kadrlar, mamandar sheshedi. Al qazir óndiristiń ınnovasııalyq jol­men damýyna baı­lanysty oqý ortalyǵy da jańa­sha sıpatqa ıe bolǵan. Munda ju­mysshy maman­dyqtarynan bastap, basshy ma­man­darǵa deıin daıynda­lady, ol­ar­dyń biliktiligin kóte­redi. Sońǵy kezderi ken karerlerine sheteldik ozyq tehnıkalardyń kelýine baı­lanysty júrgizýshi­ler­ge kompıýterlik basqarý tehnıka­la­rynyń te­tikteri úıretiledi. Mun­da jyly­na 200-den asa atalym­daǵy kásip boıynsha 4,5 myń adam oqyp shy­ǵady. Ken alybynyń qu­ra­myn­da­ǵy karerler, baıytý fab­rıka­la­ry, temir jol tasymaly, keıingi ashylyp jatqan zaýyt–bar­lyǵyna mashınıster, júrgizýshiler, ken ju­mysshylary, naladchıkter, prohodchıkter, júk máshıneleri, býl­dozerler, ekskavatorlar júr­gi­zý­shileri sııaqty tolyp jatqan ma­mandyqtardyń barlyǵy da osy ortalyqta daıyndalady. ENRC korporasııasy quramyna kiretin kásiporyn qyz­metkerleri arasynda jyl saıyn kásibı sheberlikti baıqaý jarysy ótedi. Bıyl bul saıys «SSKО́B» AQ bazasynda ótti. Eýrazııalyq tabı­ǵı resýrstar korporasııasyna qa­rasty kásip­or­yn­dardan kelgen 60 adam bes ma­mandyq boıynsha syn­ǵa tústi. Ol­ar biliktiligin, bilimin, sheberligin ortaǵa saldy. Koman­dalyq esepte Sokolov-Sa­rybaı ken óndirý bir­les­tiginiń jumys­shy-mamandary bi­rinshi or­yndy jeńip aldy. XXI ǵasyrdyń basynan bastap Rýdnyı qalasy atajurtty ań­saǵan shettegi aǵaıynnyń toqtar jerine aınaldy. Ásirese, О́zbek­standaǵy aǵaıyndar kóshtiń basyn osylaı burǵan. Olardyń basym kópshiligi sol jaqtaǵy altyn keninde jumys istegendikten, olarǵa kenshi ma­mandyǵy etene tanys. Búrkitbaı Qalabaev baıytý fab­rıka­syn­da­ǵy baıytý ýchaskesinde slesar-jóndeýshi bolyp eńbek ete­di. О́z­bekstanda júrgende Úsh­qudyq keninde, Naýaı ken-me­tallýrgııa za­ýy­­tynda jumys istegendikten ol mundaǵy jumystyń eshqaısysyn jatyrqaǵan joq. – Júrgizýshi jáne slesar mamandyqtarym bar. Ata qonysqa kelgenime 7 jyl boldy, bala­la­rymdy Qazaqstanǵa ákelip, kóńi­limdi bir demdedim, olar qazaq tilinde bilim aldy. Jaqsy orna­lastyq, úsh bólmeli úı aldym. Al mundaǵy ózimniń jumysym jaqsy, aılyq jalaqymyzdy alyp otyr­myz. Menen keıingi inim Qydyrbaı da os­yn­da kóship keldi. Onyń da úsh bólmeli úıi bar, qyzdary os­ynda kelgen soń turmysqa shyqty. Qydyrbaı qazir ken ornynda kran­dardy qaraıtyn slesar-jón­deýshi bolyp isteıdi, – dep aǵynan jarylady Búrkitbaı. – Men Naýaı memlekettik ken ınstıtýtyn ken isi mamandyǵy boıynsha bitirgenmin. Úshqudyq­taǵy altyn keniniń jarylys ýchaskesinde qyzmet istegen edim. Bul is boıynsha bilikti maman sanaldym. Biraq Qazaqstanǵa kelgen soń 2004 jyly SSKО́B-tiń jarylys ýchaskesine suranǵanymda meni almady. Áıel adam bolǵan soń biliktiligime mán berilmegen shyǵar. Sodan memlekettik qyzmette bir jyl istedim, biraq mamandyǵymdy jaq­sy kórgendikten ken, karer meni tartty da turdy. Kombınatqa kelip, taǵy da jumysqa surandym. Jóndeý-mehanıkalyq zaýyttyń quıý sehyna shákirt bolyp kirdim. Alty aıdan keıin-aq maǵan sheber qyzmeti usynyldy. Qazir qara­maǵymda 50 adam bar. Bizdiń quıý sehynyń mańyzdylyǵy sondaı, bul seh toqtaǵan kúni ken aly­bynyń búkil jumysy da toq­taı­dy, – deıdi Aıgúl Jetpisova. Jalyndap turǵan jastyń jigerli áńgimesinen ózine ǵana emes, eldiń erteńine senimdilik, sol eline degen ystyq yqylas eskendeı bolady. Ol qazir Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde syrttaı oqyp, ken sala­syn­da ekinshi joǵary bilim alyp júr. О́zbekstannan kelgen oralman aǵaı­­yndardyń arasynda Aıgúl sekildi bilimdi, ken isin, ken or­nyndaǵy tehnıkalar tilin jaqsy biletin jastar kóp. Mysaly, karerlerge shetelden ákelinip jat­qan jańa tehnıkalar tilin ekiniń biri bile bermeıdi. Qazir Kachar karerinde alyp «HITACHI» ekska­vatorlary men aýdarǵyshtar ju­mys isteıdi. Basqarý tetiginiń bar­lyǵy kompıýterge negizdelgen teh­nıkanyń servıstik qyzmeti óz aldyna bir sala bolyp tabylady. Osy tehnıkalardy ákelgen fır­ma­nyń «Kachar jobasy» boıynsha istiń barlyǵy da bilikti maman­darǵa kelip tireledi. Sondyqtan ony jınaý, júrgizý, júrgizý­shi­lerge úıretý, jóndeý sııaqty ju­mystardyń barlyǵy О́zbekstan­nan kelgen Kenjehan Úmbetov pen Tımýr Tórtbaev sııaqty jigitter­diń qolynan ótedi. Qýatty teh­nıkalardyń arqasynda ǵana ken óndirisin ulǵaıtý múmkin bolady. Ken karerlerinde sheteldik alyp tehnıkalardyń ázirge beseýi ju­mys isteýde. Aldaǵy jyldary olardyń qatary kóbeıe túspek. – Kenjehandaı, Tımýrdaı maman jigitter barda kásiporyn qan­daı tehnıka alsa da ýaıym joq. Bular japondyq tehnı­ka­lardy shemishkedeı shaǵady, – deıdi SSKО́B Kachar basqarmasyndaǵy avtokólik sehynyń bastyǵy Sergeı Chernov. – О́zimniń týyp-ósken jerim О́zbekstanǵa eshqandaı ókpem joq. Alaıda atamekenge kelgimiz keldi. Rýdnyı qalasynyń turǵyndary óte tatý, baýyrmal. Osy jerden ba­qy­tymdy da, súıikti jumysym­dy da taptym. Qazir TURKUAZ machinery fırmasy qurǵan «Kachar joba­sy­nyń» jetekshisimin. Jańa tehnı­kalarǵa servıstik, qadaǵalaý qyz­metin kórsetemiz. Namystan jara­l­ǵan halyqpyz ǵoı, atamekende biz de ózimizdiń bilimimizdi, biligimizdi kór­setip, elge qyzmet etýdi maqsat tut­tyq, – deıdi Kenjehan Úmbetov. Bul kúnde Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginde atajurt­ty ań­sap kelgen eki myńnyń syr­tynda qandastarymyz eńbek etedi. Olar úshin Rýdnyı qalasy – qutty qo­nys, ken orny – súıikti jumysy. Rýd­nyı qalasynda bir kezderi jergilikti ult­tyń sany qala hal­qy­nyń eki paı­yzyn ǵana quraı­tyn. Ony da stýdentterdiń esebinen dep aıta­tyn. Al qazaq mektebi týraly sóz de bolmaıtyn. Qazir Rýdnyıda úsh qa­zaq orta mektebi bar. Jyl qu­syn­daı qýantyp atamekenge qandas­ta­ry­myz oral­ǵa­ly kenshiler qalasyn­da demo­gra­­fııa­lyq dúmpý de joq emes. Sokolov-Sarybaı ken orny­nyń ashylǵany, baıytý kom­bı­natynyń jumys isteı basta­ǵa­ny ótken ǵasyr­dyń ortasy bo­latyn, ol elimizdiń baı tarı­hy­nyń bir paraǵyna aı­naldy. Qa­zaq­stan­nyń eńbek sińirgen kenshisi, SSKО́B ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy Ál­sa­byr Dár­men­baev aqsaqal ken or­nynyń al­ǵashqy qa­zyǵy qaǵy­lýy­na, Rýd­nyı qala­sy­nyń or­nyna kenshiler shatyrynyń tigilýine kýá jandardyń biri. Ol Sokolov-Sarybaı ken baıytý kom­­­bı­natyna kelgen akademık Qa­nysh Sát­baev­ty kútip aldy, kom­­bı­nattyń al­ǵashqy dı­rektory Nı­­kolaı Sandrıgaılomen bir­ge qyz­met istedi. Ken aly­by bú­gin­gideı ǵaja­ıyp tabys­tarǵa birden jete qalǵan joq, onyń irge­tasyn qa­laǵan aǵa urpaq eńbegi umy­tylmaq emes. Al ón­diris jastardan tamasha tul­­ǵalardy ósi­rip shy­ǵar­dy. – Osyndaı sary dalada Rýd­nyı qalasy to­ty­qustaı taranyp ósip shyqty, – deıdi ardager Ál­sa­byr Turǵynbaıuly. – Me­niń za­man­das­tarymnyń eshqaı­sy­­sy­nyń da Rýdnyı týǵan qala­sy emes edi, bizdiń barlyǵymyz da sol kezdegi Keńes odaǵynyń túkpir-túkpi­ri­nen jınalǵan jas­tar edik. Al onyń esesine bizdiń bala­larymyz, nemerelerimiz Rýd­nyı qalasynda týdy. Bizdiń jas­ty­ǵymyzǵa da, baq­yt­ty qartty­ǵymyzǵa da kenshiler qalasy kýá. О́zimiz jas­tyǵy­myz­dy bergen, eńbek etken ken birlestigi qazir ár ardagerdi ala­qanyna salyp otyr. Qalanyń jaınap ósýi de ken alybynyń arqasy. Sokolov-Sa­rybaı ken óndirý birlestigindegi jylý-elektr stansasy qalany jy­lytýdy tolyq moınyna al­ǵan. Turǵyn úıler qysy-jazy ystyq sýmen qamtamasyz etilgen. Tur­ǵyn úı demekshi, kásip­oryn kenshilerdi turǵyn úımen qamtama­syz etedi. Sońǵy jyl­dary birneshe úı paıdalanýǵa berildi. – Kompanııa jumysynyń ta­bysty bolýy áleýmettik jaǵ­daı­­larǵa, ıaǵnı qyzmetkerler men jumysshylardyń turmy­sy­na baı­lanysty. Sondyqtan bıznes jaýapkershiligi biz úshin eń ózekti máseleniń biri, – deıdi ká­siporyn basshysy M.Tur­da­hý­nov. Rasynda dúnıejúzilik bá­se­kede eshkimge bás bermeımin dep otyr­ǵan ken alyby kenshilerdiń de, qa­lanyń da barlyq áleý­met­tik má­selelerin qamtyp otyr. Kombınat óziniń bolashaq mama­ny bo­lyp qalyptasatyn jas­tardyń jo­ǵary bilim alýyna da qamqor­lyq jasap, olardyń oqý aqysyn tóleıdi. Kenshiler qa­la­syndaǵy SSKО́B turǵyzǵan «Gor­nıak» má­de­nıet jáne sport saraıy, «Rassvet» emdeý-saý­yq­tyrý ortalyǵy úlken qalalar­daǵy ǵımarattar­men bás talas­ty­ra alady. Bul emdeý-saýyq­tyrý ortalyǵy ja­qyn jyldary kúrdeli jóndeýden ótkizilip, me­dısınalyq zamanaýı qural-jab­dyqtarmen jab­dyqtal­ǵan. Onda oblys óńirinde teńdesi joq laboratorııa jumys isteıdi. Dári­ger mamandardyń biliktiligi jo­ǵa­ry. Gúlmen kómkerilgen kenshiler qalasynyń tazalyǵy on­yń sulýlyǵyn aıshyqtaı túsedi. Názıra JÁRIMBETOVA. Rýdnyı.