Kózi bar jan kóre bilýi kerek

(Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Zamandasqa hatyna» jaýap) Ardaqty Ázilhan aǵa! 22 maýsymda gazette shyqqan «Zamandasqa hatyńyzda» aǵa­lyq sóz, aǵalyq qana emes, aq­saqaldyq sóz, aqsaqaldyq qana emes, atalyq sóz aıtyp, aǵy­ńyz­­dan jarylypsyz. Bir zaman­dasyńyz retinde hatyńyzǵa ún qossam ba dep otyrmyn. Men qazir Alladan bolmasa, adamnan qoryqpaıtyn jasta­myn. Zeınetkerlik jasqa jettik. Mansap qýar kezden óttik. Bireýlerge jaǵympazdanýdyń re­ti joq, qazir onyń tipti keregi de joq. Sondyqtan batyr Baýyr­jan aǵamyz aıtqandaı «О́tiriktiń ba­lyn jalap kún kórgenshe, shyn­dyqtyń ýyn iship ólgen artyq» dep júrip jatqan jaıymyz bar. Soǵys aldynda dúnıege kelgender «jalańaıaq jar keship, qy­zylaıaq qyr kezip»,  qorqaq pen zorlyqtyń dámin erte tat­qan ur­paqpyz. Balalyq balǵyn shaǵy­myz surapyl soǵys jyl­daryna tap kelip, ákeden erte aırylyp, jetim óstik. Peshenemizge jazyl­ǵany sol bolǵan soń amal neshik? О́mirde jaqsy men jamandy, ashtyq pen toqtyqty, barshylyq pen joq­shylyqty kórdik, alaıaq­tyq pen aıar­lyqty da, zulymdyq pen zul­matty da, qýlyq pen sumdyqty da bastan ótkerdik. Endi mine, Alla bergen ǵu­myr­dyń arqasynda erjetip, eseıip, tútin tútetip, úıli-jaı­ly bolyp, bala-shaǵa ósirip, nemere kórip otyrmyz. Shúkir­shi­lik. Qol­dan kel­genshe halyqqa qyz­met jasa­dyq, el úshin eńbek ettik. О́mir jolymyzda neshe túrli adamdarmen kezdestik. Kóre al­ma­ǵan­dyq­tan kúle kirip, kúńi­re­ne shyqqan­dar, tegershikke taıaq qystyryp, aıaqtan shal­ǵan­dar az bolǵan joq. Al az ǵana adal eń­begińdi baǵa­lap, qol­tyqtan demep, qol ushyn ber­gen jandar­dyń álgindeı aram­­zalardan kó­bi­rek bolǵanyna qýa­na­myn. Eńbek­ke aralasqan jolda aqylshy aǵa, ónegeli ustaz bola bilgen «Qa­zaq­stan» baspasynyń dırektor­lary Abaı Beısembaev, Muqan Mamajanov marqumdar,  Qazaq telegraf agenttiginde bas dırektor bolǵan Jumaǵalı Ys­ma­­ǵulov, onyń orynbasary Nur­ma­han  Oraz­bekov  maǵan kóp kó­mek­tes­ken jandar. Ásirese, elimiz egemen el atanyp, táýelsizdik alyp, óz aldyna shańyraq kóter­gende sol shańyraqtyń astynda, ıaǵnı jańadan qurylǵan Prezıdent Apparatynda tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábish­uly­nyń qara­maǵynda qyzmet istegen jyl­­darym­dy (1990-96) maqtan ete­min. Ol kezeń ómirim­niń eń bir shýaqty jyldary bol­dy dep aıta alamyn. Nurtaı Ábiqaev, Dáýlet Sembaev, Mah­mut Qasymbekov, Qadyr Álim­­qulov, t.b. áriptes­terdiń kór­set­ken jol-jobalaryn áste umyta almaımyn. Ardaqty Ázeke! Siz bir­sy­pyra máseleler boıynsha Prezıdentke hat jazyp, jaýap al­ǵa­nyńyzdy jáne ol máselelerdiń ońdy sheshilgenin jazypsyz. О́zi­ńiz aıt­qan­daı, ataǵyńyz bar bol­ǵandyq­tan, haty­ńyz Prezı­dent­tiń jeke ózine jetken de bolar. Al qatar­daǵy aza­mattar­dyń muń-zary ol kisige jete bermeıdi. Qaramaǵyn­daǵylar tıis­ti salalar boıynsha mınıstrlikter men mekemelerge joldaı sala­dy. Al olar­dan ózińiz keltirgen mysal­dardaǵydaı syr­­ǵytpa jaýaptar kelip jatady. О́ıtkeni, Elbasy­nyń atyna ja­zyl­ǵan sha­ǵymn­yń bári­men jeke tanysyp, jaýap jazýǵa nemese oń sheshilýin talap etip tıisti oryn­darǵa nusqaý berýge Pre­zı­denttiń ýa­qyty joq, múmkindigi de bola bermeıdi. Mun­­daı syr­ǵytpa jaýaptar ási­rese sot, prokýratýra or­gan­­dary­nan kóp keledi. Qazaq­tar­dyń aryz-shaǵymy Joǵarǵy Sotta qa­da­ǵa­laý­ǵa    jaýap    beretin    A.Smo­­­lın­­nen,    Prokýratýrada    M.Merkelden qaıtyp jatady. О́z basymnan ótken bir ǵana mysal keltireıin. 1995 jyly satyp alyp, 10 jyl turǵan saıajaıymdy syr­tym­nan bir­neshe adamǵa qaıta satyp jiberip, meni áýre-sar­sańǵa salyp qoı­ǵan A.Matvıenko men V.Ogolıhın degenderdi qylmystyq jazaǵa tartý kerek bolatyn. Biraq sot organdary olarmen aýyz ja­lasyp alyp, kórer kózge zańdy buzyp otyr. Meniń   bir alǵa qoıǵan   maq­­sa­tym bar edi. Ol  aýyldaǵy qa­ra­do­ma­laq balalarǵa bir sha­ǵyn sport mektebin salýǵa kómektesý bola­tyn. Soǵys aldynda ómirge kelip, odan keıingi qıyn-qystaý kezeńde ósken bizder sport de­gen­niń ne ekenin bilmedik. Son­dyq­tan týǵan aýyl al­dyn­daǵy perzenttik pary­zym­dy óteý úshin sport mektebin salýǵa kómek­teskim kelip edi. О́ıt­keni aýyl balalarynyń arasynda qan­shama talanttar bar, sol bola­shaq chempıon­dardyń joly ashy­lar edi. 2005 jyly jerdiń baǵasy qatty kóterildi. Qala shetindegi jasyl jelektegi standartty 6 sotyq jer teliminiń baǵasy aspandap, bir sotyǵy 40-50 myń AQSh dollaryna deıin bardy. Men osy­dan úmit­te­nip, oılaǵan maq­satyma endi jeter­min-aý dep júrgenimde orta joldan kılikken kisiler me­niń saıajaıymdy syr­tym­nan qu­ry­lys kompanııasyna satyp jiberip, ońaı oljaǵa batyp shyǵa keldi. Qanshaǵa deısiz ǵoı? 6 sotyq jer­di 54 mıllıon teńgege ba­ǵalaǵan! Bul sol kezdegi baǵam boıynsha 440 myń AQSh dollary! Al standartty jer teliminiń ba­ǵa­sy 150-180   myń   dollar   bo­la­tyn.   Uıymdasqan   top   aýyz ja­la­syp alyp, bul baǵany kópe-kórineý 2-3 ese ósirgen. Bul naǵyz jeksuryn jemqorlyqtyń naq ózi! Sodan men sotqa shaǵym­dan­dym. Biraq bári kúni buryn kesip-piship qosylǵan eken. Áýezov aýdandyq sotynyń sýdıalary (G.Júsip­qalıe­va, R.Sartaeva) zańdy belinen ba­syp, alaıaqtardyń sózin sóılep shyǵa keldi. Al kezinde men bul saıajaıdy kórshim A.P.Mat­vıen­kodan 9 myń dollarǵa satyp alǵan bolatynmyn. Endi ol muny ekinshi ret 440 myń dollarǵa satyp jiberipti. Bul is úsh jyldan beri sozylyp keledi. Mu­nyń jaı-jap­saryn túgel jazyp, aldyńǵy jyly qa­ra­sha aıynda Prezı­denttiń atyna sha­ǵym túsirgen edim. Joǵaryda aıt­qanymdaı, isti qaraý Joǵarǵy Sotqa jiberilgen eken. Odan keletin jaýap belgili. Sózim dáleldi bolý úshin my­sal keltireıin. A.P.Matvıenko jer, saıajaı sa­typ alýmen jáne ony qaıta satýmen kópten beri aınalysyp kele jatqan jan bolyp shyqty. Mysal­dar keltireıin. 1991 jyl. Almaty oblysy, Qa­rasaı aýdany, Baǵanashyl selo­sy, Almaty kóshesi, 18-úıdi satyp alǵan (03-047-460-139), jer aktisin 1999 jyly alǵan; 2004    jyl. AKH Chapaevo (03-047-441-504) 1,9000 ga jer alǵan. 2007 jyly ony áıeli L.V. Mat­vıenkoǵa syılaǵan; 2005 jyl. Aýdannyń jer qorynan (03-047-203-1427) 0,4000 ga jer alyp, 2007 jyly uly D.A.Matvıenkoǵa syılaǵan; 2006 jyl. Tastybulaq selosy, Beıseýov kóshesi, 1 a úıdi alyp (03-047-422-1034), 2007 jyly uly D.A.Matvıenkoǵa syılaǵan; Al 1995 jyly maǵan satqan «Voshod» baǵbandyq seriktestigindegi Vostochnaıa, 2 a saıajaıdy on jyldan keıin (2005 jyly) syrtymnan jalǵan qujat jasap, ekinshi ret taǵy da birneshe adamǵa satyp jibergen. A.P.Matvıenkonyń Almaty qalasynda tirkelgen úıi: Seıfýllın dańǵyly, 500, 42-páter. V.Ogolıhın de osyndaı ispen aınalysyp júrgen jannyń biri bolyp shyqty. 2005 jyly «Voshod» baǵbandyq seriktestiginiń Vos­­tochnaıa kóshesinen eki saıajaı ýchaskesin (Vostochnaıa, 2 jáne Vos­tochnaıa, 3) satyp alǵan. Ol jerdiń baǵasy kúrt kó­teri­letinin erterek bilip, ońaı jolmen baıýǵa kirisken eken. Sóıtip eki saıajaı az bolǵan­daı, kórshisi meniń saıa­jaıymdy da (Vostochnaıa, 2 a) bu­rynǵy ıesi A.P.Matvıenkomen aýyz jala­syp, syrtymnan qury­lys kom­pa­nııa­­syna satyp jibergen. V.Ogo­lıhın­niń meken-jaıy: Alma­ty, m-n «Kazahfılm», 34 a, 4-páter. Al bul alaıaqtardyń árqaısy­synyń Almatyda 3-4 úıleri bar bolyp shyqty. Mundaı qylmys­tyq isti kóre tura sot organdary kózderin jumyp otyr. Eger árbir alaıaq osylaı jasaı berse, qazaq­qa jer qala ma? Al «Sha­ńyraq» pen «Baqaıdaǵy» baıǵus qazaqtar ózderine baspana salyp alatyn ultaraqtaı jer ala almaı otyr. *** Nurekeńde erekshe bir qasıet bar. 90-jyldary Saýd Arabııa­sy­na baryp, Paıǵambarymyz jatqan jer­ge zııarat etip shyǵyp kele jat­qan kezde nóser jaýyn tógip jibergen. Arab baspasózi erteńine aspannan nur jaýdy, ol nurdy Nur­sul­tan Nazarbaev ákeldi, dep tamsana jazǵan. О́ıtkeni, elde jaýyn jaý­ma­ǵanyna úsh aıdyń júzi bolǵan eken. Osy nur jaıynda Qazaq ag­rar­lyq ulttyq ýnıversıtetiniń pro­fessory, bir úıde turatyn kór­shim Amanjol Tańatarovtyń aýzynan estigenim bar. Ýnıver­sıtettiń 70 jyl­dyq mereıtoıyna qatysqan Pre­zıdent oqytýshy-professor qu­­r­a­­my­men sálemde­sip, árqaısy­sy­nyń qolyn alyp shyǵypty. «Júzinen nur tamyp turady eken, men soǵan tańqal­dym», dep eske alady A.Tańatarov. 1991 jyly maýsym aıynda dostyq jáne yntymaqtastyq tý­ra­ly qujat­tarǵa qol qoıý úshin О́z­bekstan men Qazaqstan delega­sııasy Túrki­stan qa­la­synda kezdesti. Delegasııa qura­myn­da Sherhan Murtaza, Ábish Kekil­baıuly, t.b. resmı adamdar bol­dy. Rásim Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesiniń aldynda ótti. Aspan ashyq. Kún kúıip tur. Eki el Pre­zıdent­teriniń kirispe sózderinen keıin qujattarǵa qol qo­ıyldy. Sol kezde aspanda shó­kimdeı bult paıda boldy da sirkirep jańbyr jaýa bastady. Shań basyldy. Jurt ań-tań. Eki baýyr­las el basshy­lary­nyń kezdesýine Alla-taǵala­nyń jasaǵan raqym­shy­lyǵy bolar, dep jatty úlken kisiler. Sodan soń Islam Kárimov pen Nursultan Nazar­baevqa eki aqboz at syıǵa tartyldy. Nurekeń atqa qar­ǵyp mindi. Nurekeń naǵyz Dalanyń perzenti ekenin sonda taǵy bir dá­leldegen. Bul – ózim kýá bolǵan oqıǵa. *** «Synyqtan basqanyń bári ju­ǵa­­dy» degende atam qazaq neni meń­zegenin jurt ártúrli túsinip, ekiniń biri onyń dál maǵynasyn dóp basyp aıta qoıýy qıyn. Al «Kór­mes – túıeni de kórmes» degendi jeti jasar baladan jetpiske deıingi qa­rııalardyń jaqsy biletini haq. Qazirgi kezde betimen ketken keıbir baspasóz  quraldaryn oqı qal­sańyz, tóbe shashyńyz tik tura­tyny bylaı tursyn, tipti aǵaryp úlgirmeı jatyp túsip qala jazdaı­dy. О́ıtkeni, olar aýzyna kelgenin aıta salatyn boldy jáne aıtyp ta júr, oıyna kelgenin jaza salatyn boldy jáne jazyp ta júr. Olarǵa salsańyz, Qa­zaq elinde oń ózgeris­ter, ilgerileýler degen aty­men bolǵan emes jáne joq. Olardyń oıynsha, osynyń bárine kináli bir-aq adam bar, ol – Elbasy eken. Bul endi kóre almaǵan kún­shildiktiń, múttáıim maqsat­tyń, sol baıaǵy daıar asqa tik qasyq deı­tin ba­qaı eseptiń saldary. Ondaılar Nurekeńniń bastama­sy­men ejelgi Esildiń jaǵasyndaǵy burynǵy kóp­tegen shaǵyn ǵana qalalardyń biri Aqmolanyń or­ny­na Saryarqanyń samalyndaı, jańa arqanyń jana­ryndaı bolyp boı kóterip, qazaq eliniń asta­nasyna aınalyp, ataǵy álemge máshhúr bolyp otyrǵan alyp sha­har atanǵan Astanany da kórgisi kelmeıtini ókinishti-aq. Qazaqstannyń ótken jyly Eý­ropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maq­tastyq uıymyna tóraǵa­lyq etkenine de kóńilderi tolmaıdy olar­dyń. Qazaqstannyń aldyńǵy qatar­ly damyǵan 50 eldiń qata­ryna kirýge umtylysy da unamaı­dy olarǵa. Áıteýir tyrnaq asty­nan kir izdeýmen áýre bolyp júr­gen jandarǵa tańyrqamasqa lajyń qalmaıdy. Iordanııada Qazaqstannyń tuń­ǵysh Prezıdentiniń atyna kóshe berilýi, Túrkııada ol kisige eskertkish ornatylýy da bazbireýlerdiń uı­qysyn qashyryp júrgeni anyq. Oý, bul ár eldiń ishki sharýasy emes pe? Oǵan bizdiń aralasýǵa qandaı haqy­myz bar? Bizde de shet el qaır­at­ker­lerine berilgen kósheler men qoıyl­ǵan eskertkishter bar ǵoı. Bu­ǵan olardyń elderiniń ne azamat­tary­nyń qarsylyq bildirip jat­qan­daryn kóre almadyq. Mundaı is-shara­lar mem­leketterdiń qarym-qaty­nastarynyń jaqsarýyna, olar­dyń arasynda dos­tyq baılanystar ornaýyna yqpal eteri sózsiz. Dala danyshpandarynyń biri Tóle bı: «Halyq azsa, handyqqa talasady» dep sonaý qıyn-qystaý kezeń bolǵan on segizinshi ǵasyrda dóp basyp dál aıtqan ǵoı. Qazirgi qandastarymnyń keıbir qylyqtaryna qaıran qala­myn. Olar­dyń kúni birin-biri kún­deý­men, ańdýmen ótip jatyr. Bir-biriniń ishken tamaǵyn da, kıgen kıimin de kóre almaıtyn halge jetken. Bas­qa­lar, ıaǵnı kelimsekter qos-qostan úı alyp, bas-basyna máshıne minip, úrip iship, shaıqap tógip júrgenin, al qan­das­tarynyń jataqhana­lar­dyń tar bólmelerinde bala-shaǵasy­men qy­sylyp-qymtyrylyp kún kó­rip jat­qanyn, áıtpese kelim­sek­ter­diń artyq baspalaryn jal­ǵa alyp, tapqan-taıan­ǵanyn solar­dyń ala­qa­nyna sa­lyp berip, óz elinde, óz je­rinde ógeı bolyp júrgenin kórse de kórme­gendeı bolady. Elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin oblystardyń birinshi bas­shy­lary men mınıstrlerdiń bira­zy kelimsekter bolǵany jasyryn emes. So­lar­dyń qazir tiri júr­genderiniń bá­ri derlik Reseıge ketip qalǵan joq pa? Jaı ketken joq, qalǵan ómir­lerine jeterlik baılyq alyp ketti.  Tipti kúni keshe Shveı­sa­rııa­ǵa qo­nys aý­dar­ǵan Almaty qalasy­nyń burynǵy ákimi, jıyn-toılar­daǵy sóziniń bis­millasyn «Kýdaı qalasa» dep bas­taıtyn kúıeý bala­myz Vıktor Hra­pýnovty alaıyq. Qazir ol baı­lyǵy jóninen sol eldegi baı adam­dardyń qatarynda burynǵy al­maty­lyq N.Anısımov ekeýi 3-4 orynda tur. Al onyń uly Ilıas jıenimiz Shveısarııada ári shıpajaı, ári qonaq úı salyp, eýro­pa­lyq­tardy bir jaryl­qap tasta­maq­shy eken. Buǵan qandaı ýáj bar? «Bir jaqsy kórgen ada­mymdy aqyryna deıin jaqsy kóremin. Oǵan degen iltı­pa­tym­dy esh­qa­shan da ózgertpeımin. Bul meniń bala kúnimnen bo­ıy­ma sińgen ádet» dep jazypsyz, Ázeke. Bul ja­ǵynan men sizge «uqsap baq­qan» ekenmin. Men de sondaı­myn. El­basyn esh­qashan jaman­dyqqa qııa almaımyn. Birer mysal keltireıin. Táýel­­sizdik alǵan soń 90-jyldardyń basynda Prezıdent óziniń rezı­den­sııasyndaǵy dóńgelek zalda áıel­derdi 8 naýryz merekesimen quttyq­tady. Kirispe sózden keıin kimniń quttyqtaǵysy keledi dep zalǵa qarady. Birinshi bolyp minberge kóterildim de sózimdi qazaq­sha bas­tadym. Konstıtýsııa­myz­dyń qur­metine, Til týraly Zańy­myzdyń qurmetine memlekettik tilde tilek aıtýǵa ruqsat etińiz­der, dedim. Mundaı jaǵdaı bu­ryn-sońdy kezdespegendikten bolar, jurt ań-tań. Sosyn men oryssha bilemin, dep aqtalǵym kelip edi, Nurekeń: Taǵy qandaı til bilesiz? – dedi kekesinmen. Men endi bolar is boldy ǵoı degen syńaımen: qyrǵyz tilin, ózbek tilin, uıǵyr tilin... dep túrki til­deriniń birazyn atap shyqtym. Prezıdent jaqtyr­maı qyryn qarap otyrdy. Sózimdi aıaqtap ornyma keldim. Búldirip aldym-aý osy degen oı kelip, terlep te kettim. Ǵadilbek Mý­sın degen jaqsy syılas aǵa­myz bas ızep, bas barmaǵyn kór­set­ti. Qal­ǵandary oryssha sóı­ledi. Jınalys­tan keıin: «Jigitim, sen, nemene, Prezıdent Kons­tıtýsııa­ny, Til týraly Zańdy bilmeıdi dep pe ediń? Munyń ábestik boldy», dep bul qylyǵym úshin meni jazǵyrýshylar da tabyldy. Men muny bálendeı bir erlik jasadym dep aıtyp otyrǵanym joq. Tek táýelsizdiktiń dámin áli tatyp úlgire qoımaǵan sol bir jyldary alǵashqylardyń biri bolyp úlken minberden memlekettik tilimizde sóılegenimdi aıtyp jat­qanym ǵoı. Munyń aldynda Túr­kistan, Más­keý saparlarynda О́z­bek­stan men Reseı delega­sııa­larymen kelis­sóz­der júrgizý ba­ry­synda resmı qu­jattardy memlekettik tilde da­ıyn­daý úshin Pre­zıdenttiń qasyna ergen adam­d­ardyń sa­pynda bol­ǵanym bar. Sondyq­tan ol kisi aty-jónimdi tolyq bilmese de túsimnen tanı­tyn. Meniń qaýpim orynsyz bo­lyp shyqty. Negizinde dál sol jıyn ústinde meniń qazaqsha sóıle­genime onsha razylyq bildirmegeni úshin Prezıdentke kó­ńi­lim tolmaı qalǵany da ras edi. Jalpy, Nurekeń jaıshy­lyq­ta óte qarapaıym, jaıdary jú­redi. Halyqqa ja­qyn­dyǵy da sodan bolar. Al ju­mys kestesi jaıynda Keńse bas­ty­ǵy Mahmut Qasymbekov ba­spa­sózde talaı ret jazdy. Meniń bir biletinim – Nurekeń kóbine ta­ńerteńgi toǵyzdan kesh­ki to­ǵyzǵa deıin ju­mys isteıdi. Sa­ǵat keshki toǵyzda bólim bastyq­tary úı­leri­ne qaıtý­ǵa jınala bas­taı­tyn. Sosyn kezek sektor meń­gerý­shilerine keletin. Bul Prezıdent jumystan jańa ǵana shyqty degendi bildiretin. Eli­niń qamyn oılap tún uıqysyn tórt bólip júretin Nurekeń osy­nyń bárin halyqtyń bola­shaǵy úshin jasaıtyn. «Er Tóstik» ertegisinde «To­ǵyz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» deıtin tus bar. Ol – ákeniń uldaryna bergen bataly baǵasy. Qudaıǵa shúkir, halqy­myz aıbarly uldarǵa, jaı­dary qyz­darǵa eshqashan kem bolyp kór­gen emes. Nursultan Ábish­uly – san ǵasyrlar boıy basy­nan baǵy taıyp, sory ashylmaı, jat jurt­tyqtardyń qas-qaba­ǵyna qa­rap jaltaqtaýmen kún keship kelgen qasıetti halqy­myz­dyń qal­ǵan urpaǵynyń alań­syz ómir súrýi úshin týǵan ul! Alla-taǵala oǵan uzaq ǵumyr bersin! Ardaqty Ázeke! Sizdiń za­man­dastaryńyzǵa qarata aıtqan oı­laryńyzǵa alyp-qospaq bol­ǵa­nym osy bir jáıtter edi. Artyq-kemi bolsa, kóńilińizden shyqpaı jatsa, ǵafý ótinemin. Ǵazızbek TÁShIMBAI, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. Almaty.