Áldenege ashýlanǵanymyzda aragidik aýyzymyzdan shyǵyp ketetin bir mátel bar. «Sumyraı kelse sý qurıdy» dep qysqa qaıyryp jatamyz. Osyndaǵy «sumyraıdyń» maǵynasyn árkim ár saqqa júgirtip júr. Biri «sumyraı» emes, durysy «sýyr aıy» bolýy kerek dep uıqasqa erik berse, endi biri sý krıstalynyń ózgergen quramynan ǵylymı dálel izdeıdi. Sonymen unatpaǵan kisimizge sumyraı dep kesip aıtqandaǵy sumyraıymyz kim boldy eken?
Ertede halyq aýzynan jetken bir sózde halyqqa sý bermegen Sumyraı atty jaýyz han bolǵan eken-mys. Toıymsyz han jer betindegi sýdy túgel jınap alyp, halyqqa bir tamshy tatyrmastan, shól azabyn tartqyzǵan kórinedi. Sol kezde kórkine kóz toıǵysyz, on saýsaǵynan óner tamǵan sheber qyz áýselesin kóreıin dep atyshýly hannyń ordasyna tartyp otyrady. Sumyraı hanǵa tartý-taralǵy jasap, ózi tikken zerli shapanyn jaýyp turyp, qarap qalmaı minin betine basady. Syn kótere almaǵan han sol jerde mort synyp, qyzdyń oń qolyn kesip alady. Osy kezde Jaratqan Táńiri ónerpaz qyzdyń bes saýsaǵyn bes japyraqty raıhan gúline aınaldyryp jiberedi. Hannyń opasyzdyǵyna ashýlanǵan halyq ony taǵynan taıdyryp, ózin óltiredi. Al ismer qyzdaryn umytpas úshin raıhan gúlin syrmaqqa, tuskıizge salýdy dástúrge aınaldyrady. Oıýdyń shetine óńin, túsin asha túsý úshin sý órnegin salý arqyly Sumyraıdan azat etken sulý qyzǵa degen qurmetten týyndapty degen el artyndaǵy ańyz búginge jetipti.
Osylaısha halyqtyń tarıhı tanym-túsiniginde qurǵaqshylyq ákeletin jaǵymsyz mıftik beıne retinde ushyrassa, keıbir ańyzdarda tabıǵatta sırek kezdesetin, adam kózine shalyna bermeıtin qorqynyshty qus túrinde aıtylady. Jeti juttyń birine balanyp, osynaý usqynsyz qusty áldeqalaı bireý kórip qalsa, sol óńirge qýańshylyq ákeledi dep sanaǵan. Baǵzydan jetken dúnıetanym kórinisi bizdi osyǵan sendiredi. Al sóz jaýhary, halyq qadir tutqan jyraýlar tolǵaýynyń taǵylymyna zer salsaq, sumyraı sózi qazirgi túsinigimizdegi «aldamshy, ótirikshi, qý, zalym» sııaqty adam balasynyń jaǵymsyz qasıetterin ataıtyn maǵynadan edáýir alshaq ekenin kóremiz. Mysaly, «Edige» jyrynda Sypyra jyraý «Sypyra syndy sum jyraý» dep kelse, Shoqan jınaǵan materıalda Oraq batyr «Jalǵyz da týǵan sum basym, Barymnan joǵym kóp ıgi», deıdi. Baıan sulý árdaıym ózin «Baıan sum» dep, al Qozyǵa: «Atadan jastaı qalǵan sen sumyraı», dep otyrady. Osylardyń barlyǵynda da sum sóziniń maǵynasy «baqytsyz, talaısyz, sormańdaı» degenge saıady. Aqıyq aqyn Sáken Seıfýllınniń keltirgen materıaldarynda jalǵyz qyzy ólgen shesheniń joqtaýynda da osy maǵyna aıtylady. Onda sheshesi bylaı deıdi:
Kelgende elý beske sumyraı Beten
Aıyrylyp jalǵyzynan ańyrap qaldy (Seıfýllın,VI, 149). Munda da sheshe ózin sum, sumyraı dep ataǵanda, jalǵyz qyzynan aıyrylyp, sormańdaı bolyp otyrǵanyn ańǵartsa kerek. Shynynda da, shým degen sóz parsy tilinde «baqytsyz, sorly, sormańdaı» degendi bildiredi. Ýaqyt óte kele qazaq tilinde dybystalýy sál ózgerip (shým degennen sum bolyp), sol óz maǵynasyna jáne bir reńk ústep, ózgergen dep topshylaýǵa bolady. Demek, sum, sumyraı sózderiniń kúni keshege deıin alyp kelgen maǵynasy bul kúnde passıvtenip, sırek jumsalatyn bolǵandyqtan áý bastaǵy maǵynasynan túrlenip, sózdiń adamnyń (jastyń) ata-anasynan jetim qalyp ne birge týǵan aǵa-inisinen, balasynan aıyrylyp nemese jal-quıryqsyz (aǵa-inisiz) jalǵyz ósip «sormańdaı, baqytsyz» bolǵan jaǵdaıynda aıtylǵanyna kózimiz jetedi. Búgingi qaýym úshin sóz mádenıeti zárý, kókeıkesti máselege aınalyp otyrǵany belgili nárse. Osy oraıda, jergilikti sózderdi, dóreki sózderdi oraıymen jumsaý, qoldana qalǵan kúnde qaı tustarda oryndy-orynsyz shyǵatynyn bilý ásirese qalam tartatyndardyń, radıo men televızııa salasynda júrgen áriptesterimizdiń nazaryn aýdarýǵa tıis. Til qarym-qatynastyń, mádenıettiń asa mańyzdy quraly bolǵandyqtan, «ádebı tildiń aýyzsha jáne jazbasha túrin qatar damytyp, onyń qoǵam ómirindegi qyzmetiniń óristeı túsýine múmkindik jasaý, túrli aýytqýlardan aryltyp otyrý, nebir kúrdeli oıdyń ár qıly názik aıyrymdaryn til arqyly dál, anyq jetkize bilýge kópshilikti tárbıeleı túsý» arqyly jandana túspek. Sondyqtan aldaǵy kúnderi alýan tildik-strýktýralyq, beıneli-kórkemdik zańdylyqtaryn tanyttyra túsý maqsatynda sóz mádenıetiniń nasıhatyn qalyń jurtshylyq nazaryna jıi usynyp otyramyz degen oıdamyz.