Termınderimiz qashan túzeledi?

Sebebi bireýinde – «Qonaqúı», ekin­shi­sinde – «Qonaq úıi», úshinshisinde – «Meımanhana» dep, bir ataý úsh túrli jazylyp tur. Taýdaı isti tańdaı qaǵarlyqtaı qylyp tyndyrǵan tolaǵaılyǵymyz súıin­dir­ge­nimen, túımedeı mindi túzetýge mán bermeı júrgen muqııatsyzdyǵymyz qynjyltpaı qoımaıdy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órken­deýi­­niń negizi» Joldaýynda: «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn ke­ze­ńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek», degeni málim. Prezıdentimiz aıryqsha mańyz berip, alǵa qoıyp otyrǵan osy mereıli mindetti oryndaý maqsatynda birinshi kezekte atqarylýy tıis jumystyń biri – qazaq tilindegi termınderdi qalyptastyrý prosesin jetildirý jáne olardy birizdendirý dep oılaımyz. Bul rette burnaǵy jyly Parlament Májilisinde Tuńǵysh Prezıdentimiz – El­basy Nursultan Nazarbaev usynǵan «Rý­ha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda termınologııanyń ózekti má­se­lelerin talqylaýǵa arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizilip, onyń qorytyndysy boıynsha Úkimetke birqatar usynym joldanǵany jadymyzda. Alaıda odan nátıje shyǵarylyp, termınologııa salasyndaǵy kózge uryp turǵan kemshilikter túzetilip jatqany shamaly.

«Baqsam, baqa eken» demekshi, bul rette eń aldymen Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń jumysyna kiná artýǵa bolatyn sııaqty. О́ıtkeni ol bekitken termınderdi sholyp shyqqanymyzda kóńilge qonbaıtyn aýdarmalar az emestigi ańǵaryldy. Máselen, astana kóshelerinde kózimiz shalǵan orys tilinde «gostınısa» dep birizdi jazylǵan termınniń qazaq tilindegi úsh túrli ata­ýyn da osy termınkom bekitken eken. Al tis shetkasynyń qazaqshasy «máýesek» bolyp shyqty. О́z basym tildik qorymyzda mundaı sóz baryn birinshi ret bildim. Jalma-jan 2011 jyly Mádenıet mınıstrliginiń Til komıteti men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qarasty A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty birlesip shyǵarǵan 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigine» úńilip, «máýesek» degen sózdi izdegenimizde odan da tabylmady. Qolymyzǵa túsken ózge jýandy-jińishkeli sózdikterdi aqtarǵanymyzda da kózimizge túspedi. Sonda termınkom bul sózdi qaıdan taýyp, qulaqqa qonýy neǵaıbil termın etip alǵan?

Sondaı-aq aǵylshyn tilinen shyqqan «tonnel» – «úńgijol», latynshadan alynǵan «shkala» «shákil», polıak tilinen kelgen kóp maǵynaly «rychag» – «ıintirek» dep aýdarylypty. Aýyzeki tilde eshkim aıtpaıtyn, al isqaǵazdarynda tym sırek qoldanylatyn mundaı termınderdiń ómirsheńdigi óte kúmándi. Álde, ózge túgil, óz ultymyzdyń talaı orystildi ókili úırenýdi qıynsynyp júrgen ana tilimizdi baıytýdyń «sara joly» osy ma eken? Bizdińshe, ondaı shet tilderden sátsiz aýdarylǵan termınder qazaq tilin baıytpaıdy, kerisinshe, qıyndatady.

Túıindeı aıtqanda, qazaq tiliniń termınologııa salasy túbegeıli ózgeris jasaýdy tileıdi. Osy maqsatta, birinshiden, Respýblıkalyq termınologııa komıs­sııa­sy­nyń quramyn áleýmettik-mádenı jáne ekonomıkalyq salalardyń tájirıbeli mamandarymen tolyqtyryp, keńeıtken jón dep oılaımyz. Ekinshiden, jańa nemese qaıta qaralatyn termınder jobalary termınkomnyń saıtynda ǵana emes, qazaqtildi gazetter men áleýmettik jelilerde jarııalanyp, keń qoǵamdyq talqylaýdan ótkizilse, quba-qup. Úshinshiden, qazir termınkom konsýltasııalyq-keńesshi organ bolǵandyqtan, onyń qabyldaǵan termınderi usynymdyq sıpatqa ıe, ıaǵnı olardy qoldaný mindetti emes. Sondyqtan onyń mártebesi qaıta qaralyp, ol bekitken termınderdiń mem­lekettik organdarda, kásiporyndar men uıymdarda, qoǵamdyq birlestikterde isqaǵaz­daryn júrgizýde, kórneki jarnamada burmalanbaı, birizdi qoldanylýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanbasa, bul mańyz­dy másele «baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qala beretin shyǵar.