«Talgo» hám tózim

Shúkir, Qazaqstan dalasy keń ǵoı. Japonııa, Qytaı sekildi memleketterde júr­dek poıyzdar 5-6 saǵatta júretin qashyq­tyq­ty bizdiń «tulparlar» asyqpaı 18-24 saǵat arasynda basyp ótedi. «Asyqpaǵan arbamen qoıan alady» demekshi, elimizdiń poıyzdary sabyrdy shyńdaıdy.

Bir táýlik boıy kók poıyzben jarysqan kóńil neshe túrli oıǵa jeteleıdi. Máselen, «Qazaqstan temir joly» kompanııasy ha­lyq­ty sabyrly bolýǵa, tózimdilikke baýlıtyn sekildi kórinedi. Áıtpese, Tursynbek aıtpaqshy, «qazaq – keshigetin emes, asyǵyp júretin halyq qoı».

Biz mingen «Talgo» poıyzy Astanadaǵy «Nurly jol» vokzalynan keshki 19.50-de qozǵaldy. Tarazǵa tańǵy 10.13-te kelip toqtady. Mejeli meken – Shym­kentke jetkende saǵat tili 13.40-ty kórsetti. Endi eseptep kóreıik. Elordadan Áýlıe ata óńirine jetkenshe 15 saǵatqa jýyq, al shyraıly shaharǵa jetkenshe shamamen 18 saǵat ýaqyt ketti. Astana men Tarazdyń arasy – 1300 shaqyrym, elordadan Shymkentke deıingi qashyqtyq 1500 shaqyrymǵa teń. Biz sóz etip otyrǵan «Tulpar-Talgo» po­ıyzdary. Áıtpese, qara­paıym poıyzdar bul qashyqtyqty bir táýlik júretini belgili.

Álemniń toǵyzynshy terrıtorııasynda jaǵdaı osyndaı bolǵanda, shartaraptyń qalǵan túkpirindegi jaǵdaı qandaı boldy eken? Alysqa barmaı-aq, kórshiles Qytaıǵa toq­talsaq jetkilikti. Jýngolardyń jeri aýqym­dy, tórtkúl dúnıede tórtinshi oryn­ǵa ıe. Soǵan qaramastan poıyzdary Qula­ger­deı shashasyna shań juqtyrmaıdy.

Máselen, Beıjińnen shyqqan jolaýshy júrdek poıyz arqyly Shanhaıǵa orta eseppen 5 saǵatta jetedi. Biraq eki shahar­dyń araqashyqtyǵy 1 477 shaqyrymǵa teń. Árıne, jýngolardyń bári júrdek poıyz jú­gendegen deýge kelmes. Ol jaqta da qara­paıym lokomotıvter bar. El astanasynan shyqqan jolaýshyny 15-16 saǵatta Shan­haıǵa túndeletip jetkizedi. Biraq negiz­gi tasymaldaýshy osy «Maglev» dep atala­tyn tulparlar.

Jalpy, Beıjiń-Shanhaı baǵyty – álem­degi eń jıi qoldanylatyn júrdek po­ıyz­dardyń biri. Máselen, osy jelini 2019 jyly 210 mln-nan asa jolaý­shy qol­danypty. Bul Fransııanyń TGV jáne Ger­manııanyń «Intercity Express» kompa­nııa­la­rynyń jyldyq jolaýshy tasymalynan áldeqaıda kóp. Onyń ústine, Beijing–Shanghai high-speed railway kirisi mol ba­ǵyt sanalady. Kompanııa jylyna shamamen 1,86 mlrd dollar paıda tabady. Negizi, qytaılyq tulpar toqtaýsyz júrse Beıjińnen shyqqan jolaýshyny Shanhaıǵa saǵatyna 380 sha­qy­rym jyldamdyqpen 3 saǵat 58 mınýtta jetkize alady. Degenmen al­ǵash­qyda bul ba­ǵyttaǵy poıyzdar jyl­dam­dyǵyn 300 km/s-tan asyrmaǵan edi. Tek 2017 jyly ǵana búkil qýatyna endi.

Álemniń júrdek poıyzdary «Maglevpen» shektelmeıdi. Qytaıdyń taǵy bir zamanaýı poıyzy – CR400 Fuxing-niń jyldamdyǵy saǵatyna 350 shaqyrymǵa jetedi. Germanııa­nyń «InterCity Express» baǵyty 330 shaqyrym jyldamdyqty baǵyndyrǵan. Fransııanyń TGV, Japonııanyń JR East E5, Morokkonyń Al Boraq atty «tulparlary» 320 km/s jyldam­dyq­pen júıtkeıdi. Sondaı-aq Ispanııada AVE S-103 (310 km/s), Ońtústik Koreıada KTX (305 km/s), Italııada Trenitalia ETR1000 (300 km/s) atty shashasyna shań juq­pas «tul­parlar» bar.

Astanadan shyqqan poıyz Tarazǵa deıin 15 saǵat júrdi dep tózimdi taýysqanymyz beker eken. Elimizdegi eń alys baǵyttyń biri – Almaty men Aqtaý arasyn jalǵaıtyn jeli. Onyń uzaqtyǵy temir jol arqyly shamamen 2 890 kılometrdi quraıdy. (Tikeleı eki myń shaqyrymǵa jýyq). Alataýdyń bók­te­rinen shyqqan jolaýshyny qart Kas­pıı­ge eki poıyz aparady. Biri 1 kún 18 saǵat jol júrse, ekinshisi eki táýlikte áreń jetedi.

Joǵaryda sóz etken Qytaıda osyndaı qashyqtyqty bir kúnge jetkizbeı basyp ótedi. Mysaly, Beıjińnen shyqqan jyldam poıyz 2 myń shaqyrym jerde ornalasqan Gonkongke 9 saǵat 44 mınýtta aparady. Al eń shaban poıyzdyń ózi 24 saǵatta mejeli me­ken­ge jetkizedi.

Aıtpaqshy, jolda ketip bara jatqanda telefon arqyly poıyzymyzdyń jyldam­dy­ǵyn baqylap kórgen edik. «Talgomyz» tegis jolda saǵatyna 120-130 shaqyrym jyldamdyqpen júredi eken.