Áıgili fransýz jazýshysy Anatol Frans: «Zańdar ádil bolǵan kezde adamdar da ádil bolady» degen eken. Paıymdap qarasaq, eger qoldanystaǵy zańnamada el Konstıtýsııasynda kepildik berilgen adam quqyqtaryna qaıshy keletin normalar beleń alsa, onda sol normalarǵa súıenip qabyldanǵan sot sheshimderinde de qıǵashtyqtarǵa jol berilmeı turmaıtyndyǵy anyq. Bul adamdardyń ádildikke degen senimin joǵaltyp qana qoımaı, olardy týra joldan taıdyryp, óz maqsattaryn zańsyz is-árekettermen júzege asyrýy múmkin.
Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen elimizde Konstıtýsııalyq sot qurylyp, oǵan kez kelgen azamattyń ótinishi boıynsha zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Ata zańǵa sáıkestigin qaraý mindeti júktelgendiginiń mańyzy zor. Osy týraly Memleket basshysy jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Biz Ata zańnyń ústemdigin qamtamasyz etetin, konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyratyn joǵary organ – Konstıtýsııalyq sotty qaıta qalpyna keltirdik. Bireýlerge Konstıtýsııalyq keńestiń aty ǵana ózgergendeı kórinýi múmkin. Shyn máninde, onyń zaty túbegeıli ózgerdi. Konstıtýsııalyq sot sheshimderiniń kúshin eshkim joıa almaıdy. Onyń sheshimderine, sonyń ishinde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna qatysty baılamdaryna kúmán keltirýge Prezıdenttiń de esh qaqy joq», dep atap aıtty.
Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy – Memleket basshysynyń Ádiletti Qazaqstan ornatý ıdeıasyn júzege asyrý jolyndaǵy sheshýshi qadamdardyń biri. Sebebi, buǵan deıin qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Ata zańǵa sáıkestigin qaraý burynǵy Konstıtýsııalyq keńestiń mindeti bolǵanymen, qarapaıym azamattardyń oǵan júginýine múmkindik berilgen joq edi. Búginde otandastarymyz 2022 jylǵy búkilhalyqtyq referendýmda qoldaý tapqan konstıtýsııalyq reforma arqyly ózderine berilgen qosymsha quqyqty belsene paıdalanyp otyr. Oǵan Konstıtýsııalyq sottyń usynysymen byltyrǵy jeltoqsan aıynda Salyq kodeksine tıisti zańnamalyq ózgeris engizilip, azamattar osy konstıtýsııalyq baqylaý organyna júgingen kezde bıyldan bastap 1 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 3 692 teńge mólsherinde tóleıtin memlekettik baj salyǵy alynyp tastalǵany da oń yqpalyn tıgizgeni daýsyz.
О́tken jyldyń basynda iske kirisken Konstıtýsııalyq sottyń qazirdiń ózinde atqarǵan jumysynyń kórsetkishteri osy jańa memlekettik organǵa degen halyq yqylasy men úmit-seniminiń qanshalyqty joǵary ekenin ańǵartqandaı. Naqty aıtsaq, byltyr oǵan 5 282 ótinish túsken, onyń 5 272-si, ıaǵnı 99 paıyzy – azamattarǵa tıesili. Al memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar 10 ótinish joldaǵan.
Saraptaı kelgende barlyq ótinishtiń 39 paıyzy azamattardyń ózderine qatysty sot sheshimderimen kelispeýshiligine qatysty bolyp shyqty. Alaıda mundaı aryz-shaǵymdardy qaraý konstıtýsııalyq baqylaý organynyń quzyretine jatpaıdy. О́ıtkeni Konstıtýsııalyq sot – elimizdiń jalpy ıýrısdıksııadaǵy sot organdary júıesine kirmeıtin, tek Ata zańnyń ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz organ. Sondyqtan azamattardyń júginýi boıynsha normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń adam quqyqtary men bostandyqtaryn qozǵaıtyn normalarynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekseredi. Biraq byltyr Konstıtýsııalyq sotqa joldanǵan ótinishterdiń 27 paıyzynda ǵana azamattar zańdar men ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Ata zańǵa sáıkestigin tekserýdi suraǵan. Osyǵan oraı, 51 konstıtýsııalyq is qozǵalyp, onyń 39-y byltyr aıaqtalǵan. Nátıjesinde, Konstıtýsııalyq sot sýdıalary jan-jaqty zerdelep qaraǵan qoldanystaǵy 355 quqyqtyq normanyń 8-i Konstıtýsııaǵa sáıkes emestigi týraly normatıvtik qaýly qabyldanǵan. Buǵan qosa, 11 quqyqtyq normany tek Konstıtýsııalyq sot bergen túsindirmede qoldanýǵa bolady degen uıǵarym shyǵarylǵan. Úkimetke jáne ózge de múddeli memlekettik organdarǵa 24 normatıvtik-quqyqtyq aktini jetildirý boıynsha 31 usynys joldanǵan. Sol usynystar boıynsha birqatar shara qoldanylyp, Konstıtýsııalyq sottyń tórt normatıvtik qaýlysyn iske asyrý maqsatynda qylmystyq, áleýmettik, salyq zańnamasyna jáne Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlylaryna ózgerister engizilgen. Atap aıtsaq, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandardy qamaýda ustaý tártibi men sharttary ózgertilgen, sot uıǵarymynyń negizinde sottarda memlekettik bajdy tóleýdi keıinge qaldyrý belgilengen jáne onyń mólsherlemeleri ózgertilgen, Áleýmettik kodekstiń keıbir normalary Konstıtýsııaǵa sáıkestendirilgen, azamattardyń bala asyrap alýy úshin molekýlıarlyq-genetıkalyq saraptama usynýy jónindegi orynsyz talap joıylǵan.
Osy oraıda bir aıta keterlik jaıt – Konstıtýsııalyq sot byltyr Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken azamattar kópten beri kóterip kele jatqan «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańnyń 13-babynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin teksergen. Buǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy synaqtardan zardap shekken azamattyń ótinishpen júginýi túrtki bolǵan. Ol ekologııalyq apat aımaǵynda turyp, eńbek etkenimen, keıin Almaty qalasyna kóship ketken eken. Osyǵan baılanysty buryn alyp kelgen jalaqysyna ústemeaqy men qosymsha demalystan qaǵylǵan. Sol sebepti zııandy aýmaqtarda turyp jatqan adamdarǵa ǵana jeńildikter berý týraly zań normasy ózin kemsitýshilik dep sanaıtyndyǵyn málimdepti. Tekseris qorytyndysynda Konstıtýsııalyq sot Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy radıoaktıvti lastanýdyń densaýlyqqa keltiretin zııany turǵylyqty jerge ǵana emes, sonymen birge ondaǵy turǵyndar alǵan sáýlelený dozasynyń mólsherine de baılanysty ekeni jáne uzaqqa sozylatyny zardap shekken adamdardy áleýmettik qorǵaý sharalarymen qamtamasyz etý kezinde eskerilýi kerektigin atap ótti. Soǵan oraı tıisti normatıvtik qaýly qabyldap, Úkimetke Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly qoldanystaǵy zańdy qaıta qaraýdy usyndy.
Byltyr Konstıtýsııalyq sotqa Astana, Almaty qalalarynyń, Qostanaı, Qaraǵandy oblystarynyń turǵyndary jıi júgingen. Sondaı-aq bizdiń eldiń konstıtýsııalyq baqylaý organyna Reseıdiń, О́zbekstannyń, Grýzııanyń, Irannyń, Tájikstannyń, Qyrǵyz Respýblıkasynyń 19 azamaty óz ótinishterin joldaǵan.
«Konstıtýsııalyq soty týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes konstıtýsııalyq emes, onyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Ata zańda bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de quqyqtyq aktilerdiń, olardyń jekelegen erejeleriniń kúshi joıylady jáne Konstıtýsııalyq sot sheshim qabyldaǵan kúnnen nemese ol belgilegen kúnnen bastap qoldanylmaıdy. Bul qabyldaǵan sheshimderi oryndaýǵa mindetti emes, usynymdyq sıpatta ǵana bolǵan burynǵy Konstıtýsııalyq keńespen salystyrǵanda Konstıtýsııalyq sottyń shyn máninde pármendi ári qarapaıym adamdarǵa jaqyn memlekettik organ ekenin kórsetedi. Onyń qyzmeti – Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy naqty júzege asyp jatqanyn kórsetedi.
Bir nazar aýdararlyq jaıt – ótken jyly Konstıtýsııalyq sotqa kelip túsken barlyq ótinishtiń 92,4 paıyzy nemese 4 977-si konstıtýsııalyq tekserý úshin qajetti talaptardyń saqtalmaýyna baılanysty ıelerine qaıtarylǵan. Degenmen ondaı azamattarǵa joldanǵan jaýaptarda ótinishterdi qaıtarý sebepteri túsindirilip, jiberilgen kemshilikter túzetilgennen keıin qaıta júginý quqyǵy saqtalatyndyǵy málimdelgen. Konstıtýsııalyq baqylaý organyna joldaǵan ótinishi qaraýsyz qaldyrylǵan azamattardyń ishinde Parlament Májilisiniń depýtaty Azat Perýashev ta bar bolyp shyqty. Munyń sebebi búkilhalyqtyq referendým arqyly jańartylǵan Ata zańda elimizdiń kez kelgen azamatyna Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júginý quqyǵy berilgenimen, oǵan Parlament depýtattary jalpy sanynyń keminde besten bir bóligi ǵana ótinish bere alatyny jónindegi burynǵy norma ózgerissiz qaldyrylǵan. Bul Parlament depýtaty Konstıtýsııalyq sotqa júginý úshin Senat pen Májilistegi 148 áriptesiniń 30-ynyń ıaǵnı 20 paıyzynyń qolyn jınaýǵa tıis degen sóz. Memleket basshysy «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn usynyp, zań shyǵarý bıligin júzege asyratyn eń joǵary ókildi organnyń pármenin arttyrý mindetin alǵa qoıyp otyrǵan qazirgi ýaqytta bul norma tóńireginde oılaný qajet sııaqty.