Asyldarym (jalǵasy)

Búgin kelisim beredi de ertesine aınyp shyǵa keledi: «Ábdil­danyń alǵysóz jazýyna qarsymyn», dep telefon soǵady. Bilgenderdiń aıtýynsha, Hızmet Abdýllın araǵa júrip, teris pikir taratyp, jeń­ge­mizdi nildeı buzyp, azǵyryp, ábden tıty­ǵy­myzǵa jetti. Zylıha jeńgemizdiń úıine úsh ret bardym. Sońǵy ret barǵanymda: – Aldyńyzdan úsh ret óttim. Maǵjan ha­lyqtyń adamy. О́zińiz bilińiz! Kitap úkimettiń qarjysyna shyǵyp jatyr. Kelisseńiz de, ke­lis­peseńiz de, alǵysózdi kimge jazdyrýdy Or­ta­lyq komıtet ózi sheshedi, alǵysózdi Ábdildaǵa jazdyramyz, – dedim. Zylıha jeńgeı amalsyz kóndi. Ertesine Ábdilda aǵamyzdyń úıine bar­dym. Bolǵan oqıǵany túgel jaıyp saldym. Ol kisi taıaǵyn aldyna ustap, qos qolyn tireı úńilip, uzaq oılanyp otyryp qaldy. Birazdasyn: – Bárimiz de ol kezeńde ýaqyttyń quly bol­dyq qoı. Bıliktiń aıtqanynan shyǵa almadyq. Basshylardyń basy qalaı qısaısa – solaı bu­ryldyq. Maǵjanǵa qarsy syn óleńin jaz­ǵa­nym ras. Sol kúnámnen qashan arylamyn dep tún uıqymdy tórt bólemin. Sol kún týsa káni! Aqyn aldyndaǵy, ar aldyndaǵy kúnámnan ary­latyn kúndi ańsaımyn, – dep tebirenip, tolqyp sóıledi. Eki-úsh kún merzimde aqyn óz ishine ózi úńilip, kúńirengendeı bolyp otyryp alǵysózdi jazyp shyqty. Kóp uzamaı Maǵjannyń tolyq jınaǵy jaryq kórdi. Qarańyz: «Jazýshy» baspasy 1989 jyl, alǵysóz sońynda: «1927 jyly «Eńbekshi qa­zaq» gazetinde jarııalanǵan Maǵjan óleńi – «Toq­sannyń toby» osyǵan kepil. Ol: júzden toqsan sadaǵa, Men toqsanmen birgemin, – dedi. Bul onyń sovettik qazaq halqyna aǵynan ja­rylyp shynyn aıtqany, óz kúnásin moıyn­daǵany edi. Biraq biz oǵan senbedik. Sol kezdegi on segizdegi bala, men, «Eńbekshi qazaq» gaze­ti­niń redaktory Ǵabbas Toǵjanovtyń tapsyrýy boıynsha «Toq­sann­yń jyryn toqsannyń óz uly jyrlaıdy» degen óleńmen jaýap jazdym. «Eń­bekshi qazaq» gazetinde ol da basylyp shyq­ty. Bul meniń de, meni tárbıelep sóılet­ken aǵala­rymnyń da tarıh aldyndaǵy keshirilmeıtin kúnási edi», dep aǵynan jarylady aqyn. Muny nege baıandap otyrmyn? Bizdiń qazaq barynsha aqkóńil, keńqoltyq, aqyn minezdi halyq. Áıtse de ǵasyrlar boıǵy bodandyq ezginiń saldarynan – zamannyń aǵy­myna, basshylardyń qabaǵyna kóp qaraǵysh. Zamana jeli qalaı soqsa – kúnbaǵys sekildi solaı yǵyp qoıa beredi. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldar aıaǵynda el basyna bóten ulttyń ókili kelip, yzǵaryn tógip, tosyn minez tanyta bastaǵanda da qazaq sol baıaǵy jalpaqshesheı minezine basyp jel­qaıyqtaı teńselip qoıa berdi. Ne basyna kún týatynyn qaıdam, súıekke sińgen ádet pe, kim bilsin, osy kúnderi de qazaq jazýshylarynyń birazy jaǵa jyrtyspasa júre almaıtyn, birin-biri túrtpese tynysh oty­ra almaıtyn dertke shaldyqty. Doptaı dóńgelenip, taǵdyrdyń tálkegine tús­ken, saıasattyń qubany bolǵan, opyq jep, pushaıman bolǵan asyl aǵalarymnyń biri ári biregeıi Ábdilda Tájibaev edi. Tabıǵatynda aqyn qazaq halqynyń qut qoı­nynan kúmis qońyraý nebir bulbul án­shi­ler, aptalap, aılap aıtsa – jaǵy talmaǵan jez­tań­daı jyrshy, jyraýlar týǵany málim. Osy bir aqyngerlik óner zaman asqan saıyn jara­sym­dy jalǵasyn taýyp, jańasha qul­py­ryp, qy­ran­daı túlep, ózge mán-maǵyna, maz­munǵa ıe bo­lyp, álemdik jyrǵa óz órnegin saldy. Sol máýeli jyr baǵynyń bel ortasynan názik syrshyl, ári oıshyl lırık, ári tákappar epık, butaǵyn keń jaıǵan báıterek sekildi qazaq aqyny Ábdilda Tájibaevty tanımyz. О́z basym Ábekeńniń aqyndyǵyn bala ja­sym­nan, óńge ozyq ónerlerin berirekte, áde­bıet­shi bolǵan shaǵymnan bilemin. Bertinde aralasa kele qamqorshy ákemizdeı bolǵan ázız aǵany shar bolattaı synbaıtyn, tap asyldyń ózindeı tot baspaıtyn óner qudi­retiniń ókili retinde tanydym. Ol tolassyz aǵyp jatqan jyr-darııa sekildi zamannyń talaı óner báıgesiniń aldyn bermegen jyr dúldúli. Aqyn jastyqtyń sulý sazdaryn ábden eseıip, marqaıǵan shaǵynda da qysqa aıtyp, kóp ańǵartatyn tereń, oıshyl, shyǵys dástúrindegi danalyq fılosofııalyq lırıkaǵa ásem ush­tastyryp jyrlady. Qaıtalanbaıtyn sazben ózine tán unasymyn, jarasymyn tapty.

Aqyn shyǵarmashylyǵyn talaı kún, talaı aı, talaı jyl sham túbinde kózdiń maıyn taýysyp, tesile, qadala otyryp zerttese bolar edi. О́ıtkeni, ol móldir sýdy shyńyraýdan tart­qan qudyqshydaı, marjandy muhıt túbinen alatyn izdeýshideı, asyl jyrdy tereńnen ǵana tartatyn jyr qudiretimizdiń biri. Kezinde Ábekeńniń aqyndyǵy, dramatýrgııasy týraly biraz maqala jazsam-daǵy, túıindep tujyrym jasaı almaı ýaqyt ozdyryppyn. Osynaý estelik essede ol kisimen birge bol­ǵan qymbat sátterdiń bázbirin eske túsirgendi jón kórdim. Tarıhqa, syrǵa, jyrǵa toly Syrdyń boı­ynda dúnıege kelgen Ábdilda es bile Aıman­kúldeı aqyn ananyń tárbıesinde, óleń-jyr­dyń qundaǵynda ósti. Jastaıynan joqshylyq­tyń, azap-mehnattyń bárin keshti. Jańa talap, jas aqyn shý degennen balǵyn jyrlaryn báıgege qosty. Kópti kórdim, kóp jasadym, Kórdim Sáken, Beıimbetti. Qatar turyp jyr qashadym, Meni olar da qurmet etti, –  dep aqynnyń ózi aıtqandaı, «Jańa yrǵaqtan» bastap «Kóne qońyraýdyń» aralyǵynda kól-kósir jyr jazdy. Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Taıyr Jarokov tárizdi sóz alyptarymen qatar júrip, jańa ádebıettiń irgesin qalasty. Móldir lırıkadan bastaǵan aqyndyq joly kúndeı kúr­kirep, teńizdeı tolqyǵan «Kúı atasy», «Abyl» tárizdi epıkalyq dastandarǵa ulasty. Ábdilda Tájibaev dramatýrgııaǵa da aqyn­dyq qýatpen keldi. Munyń kýási retinde «Aq­yn», «Qyz ben soldat», «Maıra» tárizdi poe­ma­lyq dramalardy; «Kóterilgen kúmbez», «Jo­mart­tyń kilemi», «Dýbaı Shýbaevıch», «Jalǵyz aǵash orman emes», «Toı bolarda» sekildi pesa, drama, komedııalardy ataýǵa bolady. Olar­ǵa «Aqqaıyń» (M.Áýezovpen birigip jazylǵan), «Jomarttyń kilemi» (G.Roshalmen birigip ja­zylǵan), «Jambyl» (N.Pogodınmen birigip jazylǵan) sııaqty kınossenarıılerin qossaq, jazýshynyń dramatýrgııadaǵy úlesi qomaqtana, kúrdelene túsedi. Bir áńgimesinde Ábekeń: «Bir kezde A.P.Che­hovty dramatýrg retinde qadaǵalaı oqyǵanym bar edi, bul kúnde prozasyna den qoıdym», – degeni esimde. «Esimdegiler», «Maıra», «Oılar, jyldar­dan» bastap, jazýshynyń salıqaly, salmaqty prozaǵa da batyl bet burǵanynyń aıqyn aıǵa­ǵy edi. Aqyn jazǵan proza jiliktiń maıyndaı ári nárli, ári júrekke jetip jatady. Jurtshylyq Ábdilda Tájibaevty negizinen qazaq ádebıetiniń abyz aqyny retinde tanydy. Qashanda er, qaısar, ádil, jyrǵa jomart, dosqa – kól, jaǵympazǵa – shól minez Ábekeńdi ózge sóz qaıratkerlerinen kóp oqshaýlaıdy. Aqyn ómi­rinde de, ónerinde de tek shyndyqty ǵana dárip­tedi. Onyń jyrlarynan epıkalyq shy­ǵar­ma­larymyzdaǵy qaısarlyqty, ójettikti, ba­tyr­lyqty kórdik. Osy turǵydan kelgende Ábekeń shyǵarmashylyǵy úlken bir tájirıbe mektebine uqsaıdy: Iilme, jas, ıimpazdar ıgenge, Kúnshilderge sen de kúsh aıt, ımenbe. Búgin úıren jalańaıaq shoq basyp, Erteń órtke laqtyrsa da kúımeýge. О́mirdiń san azabyn jasynan kórip ósken aqyn ózinen keıingi jas urpaqty batyl, qaı­sar, ójet bolýǵa baýlıdy. Ábdilda Tájibaev­tyń ataly jyrlary bertinde «Kóne qońyraý», «Qurdastar» sekildi oıǵa, naqylǵa toly asa qymbat jyr jınaqtarymen molyqty. «Kóne qońyraýda» halqymyzdyń ǵylym-bilimin, mádenıetin ilgeri damytqan, zamany­myz­dyń uly perzentteri Qanysh Imantaıuly Sát­baev, Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń kesek tulǵasymen, jarqyn kelbetimen júzdesemiz. «Aǵalar» dep atalatyn dastanda qoǵamymyz­dyń asa iri qaıratkerleriniń tolymdy obrazy saqaǵa quıǵan qorǵasyndaı somdalǵan. Sana­ńyzǵa salmaqty oı darytady. Ábdilda Tájibaev ózi aqyn bolǵan soń aq­yndar týraly sheshile, kósile, tebirene jaza­dy. «Aqyndar» dep atalatyn shabytty, tamasha poemada uzaq ómirleri jyr bolyp ótken, qazaq poezııasyn baıtaq muraǵa keneltken ot aýyzdy, asqaq úndi jyr sańlaqtaryn asa bir iltıpatpen sýretteıdi. Ásirese, kúni keshe ǵana ózi qoltyǵynan demep, ǵajaıyp talantyna bas ıgen alyp Jambyl týraly jazylǵan joldar oqýshyny erekshe áserge bóleıdi. Bıik oıǵa jeteleıdi. Jambyldyń aqyndyq ortasy, jyr arnasy, óner mektebi týraly Ábekeń jyrlaýshy ǵana emes, aqyn atasynyń halyq poezııasyn damy­týdaǵy teńdesi joq rólin ǵylymı negizde dá­lel­dep shyqqan úlken ǵalymdyq oıdyń bula­ǵy. Býyrqanǵan tujyrymdy toǵysy. Ábekeńniń ǵalymdyq bolmysy da aıtar­lyq­taı. Qazaq poezııasynyń erekshelikteri tý­raly kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan ol qazaq dramatýrgııasynyń tarıhyn, qalyptasý jolyn, zańdylyqtaryn zerttep, fılologııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn aldy. Zertteý men zerdeleýdiń jemisi retinde qazaq ádebıet­taný ǵylymynyń búgingi jetistigin, kókjıegin keńeıtip «О́mir jáne poezııa», «Qazaq ádebıetiniń qalyptasý jáne damý kezeńderi» degen qundy eńbekterdi berdi. Ǵalymnyń halyq poezııasy jáne onyń ja­saýshylary týraly oılary halyq poezııasyn zertteýdiń úlken tabysy edi. Jambyl Jabaev, Nurpeıis Baıǵanın, Kenen Ázirbaev, Nartaı Bekejanov, taǵy basqa halyq aqyndarynyń qa­zaq poezııasyndaǵy epıkalyq dástúrdi búgingi urpaqqa ákep jalǵastyrǵan rólin dál ashty. Ábekeńmen kezdesken, suhbattasqan saıyn ol kisiniń qazaq jyrynyń tarıhyn asa jetik biletinine, halyq aqyndaryn sheksiz súıetin­di­gine tánti bolýshy edim. 1972 jyly Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 125 jyl tolyp, Qazaq memlekettik ýnıversı­te­tiniń úlken zalynda aqyndar atasynyń osy saltanatyna arnalǵan úlken májilis ótti. Sol jıynda Ábekeń halyq poezııasynyń arǵy-ber­gi tarıhyn túgel aqtaryp, Jambyl týraly shyn sheshilip, tereń ári uzaq sóıledi. Sol joly halyq aqyndarynyń shyǵar­mashy­ly­ǵynda ǵana kezdesetin jeli, qulaq kúıi tárizdi asa bir qyzyqty tyń oılar aıtty. – Halyq aqyndary belgili bir taqyrypty tóbeden túskendeı, tó­tesinen aıta salmaıdy. Olar ózi aıtqaly otyrǵan bolashaq baıtaq jyrǵa kelý úshin ózin-ózi ábden baptap, oıdan-qyrdan jyr tolǵap, sóıtip baryp negizgi mazmunyna kóshedi. «Qobylandy», «Kóruǵ­ly», «Alpamys» sııaqty epostar osylaı týady. Muny jeli deıdi. Kúıshiler de tap sondaı. Jańa kúı shyǵarý úshin olar da óziniń ómirlik serigindeı aınymas áýen­derin uzaq qaıtaryp otyryp, sodan keıin sheshile kúı tolǵaıdy. Muny qulaq kúıi dep ataıdy, – degen edi. Bul aıtylǵan oılar qazaq folklorynyń bertindegi zertteýlerinde tolyq rastaldy. Ábekeń dúnıeden ótken halyq aqyn­da­ry­nyń arýaǵyn ardaqtap, es­imderin asqaqtatyp, kózi tirilerine únemi qamqorshy bolyp júrdi. 1974 jyly respýblıka jurt­shy­lyǵy kó­neniń kózi, eskiniń jur­naǵy, dańqty ánshi ári kompozıtor Kenen Ázirbaevtyń 90 jyl­dyǵyna qyzý daıyndyqqa kiristi. О́z basym Kenekeńniń «Alataý shy­ńy» degen atpen tańdamaly jınaǵyn daıyndadym. Ol «Jazýshy» baspa­sy­nan kitap bolyp shyqty. Ábdilda Tájibaev, respýblıkalyq Baspasóz komıtetiniń sol kezdegi tóraǵasy Sherıazdan Eleýkenov, «Jazý­shy» baspasynyń dırektory Ábilmájin Juma­baev tórteýimiz áli boıaýy keppegen jyr kita­byn tabys etýge, ári toıyna qutty bolsyn aıtýǵa Kenekeńniń aýylyna keldik. Aldyn ala habarlap qoıǵanbyz. Aqyn ata­myz kútip otyr eken. Esikten kire Ábekeńdi qushaqtap, aqyn inisine arnap óleńmen biraz jyly sózder aıtty. Kóne dombyrasyn kıiz úıdiń irgesine súıep qoıyp: – Almatyda shaqyrtpaı baratyn úsh úıim bar: biri – Sábıttiń úıi, biri – Erzakovıchtiń úıi, biri – osy Ábdilda inimniń úıi. Qat-qabat jumysyń bola tursa da ýaqyt taýyp, kóńil bólip kelgenińe rızamyn, – dep qart aqyn inisin taǵy da ystyq qushaǵyna alǵan edi. Káriligi, áldebir ótken súreńsiz ómiri esine tústi me, Kenekeń kóz jasyn súrtip, álginde ǵana bizder ala kelgen kitabyn paraqtap biraz únsiz qalǵan edi. – Keneke, densaýlyǵyńyz, hal-kúıińiz qa­laı? Toıǵa daıyn otyrsyz ba? – degen Ábe­keń­niń suraǵyna: – Shyraqtarym, toıhanaǵa meniń jańa kita­bymdy alyp kelgenderińe alǵys aıtamyn. Kárilik kelip, qarǵa adym jer júrý muń bolyp otyrysym mynaý. О́zimnen qaırat joq. Ha­lyqtyń, eldiń arqasynda toıdyń daıyndyǵy oıdaǵydaı tárizdi. Jurttyń aıtýyna qara­ǵanda, toı basyna 250 úı tigilip, ulan-baıtaq elimnen nebir zııaly azamattar, ardagerler keledi bilem. Qazaqta nebir aıtýly as berilgen ǵoı. Biraq mundaı toı áli qazaqta bolǵan joq. Osynyń bári halyqtyń arqasy, azamattardyń arqasy. Halqyma myń alǵys aıtyp, shúkir­shilik qylyp otyrmyn, – dep tolqydy. Aıtsa aıtqandaı, buryn-sońdy bolmaǵan toı ótkizildi. Kenekeńe biz saýlyq, áli de uzaq ómir tilep, Almatyǵa attandyq. Eki jyldan keıin Kenekeń dúnıe saldy. Bul joly da aqyn aǵasynyń basynda Ábdilda Tájibaev tebirene sóz sóıledi. О́ziniń oqýshysyn tapqan jazýshy – ba­qytty jazýshy. Ábdilda Tájibaev – abyz aqyn, halyq qur­metine bólengen úlken ǵalym, belgili qoǵam qaı­ratkeri. Aýzy dýaly batagóı edi. Ábekeń óle-ólgenshe aqyndyq jorǵasynan jańylǵan joq, jańa shyǵarmalaryn jazyp júrip kóz jumdy. Ádebıetimizdiń ary, tazalyǵy úshin kúresti. Ilgerisine úmitpen qarap, keleshegine kóz tastap, sheksiz qamqorlyq jasady. Qan­sha­ma talanttar men tarlandardyń baǵyn ashyp, tusaýyn keskenin jaqsy bilemiz. Muqaǵalı Maqataev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrza-Áli, Muhtar Shahanov, Farıza Ońǵar­synova, Kúlásh Ahmetova týraly jazǵandary óz aldyna úlken áńgime. Murshamnyń kelgeninshe Ábekeńmen jıi kez­desýdi ańsap turatyn, jaqsy kóretin ini­si­niń biri edim. Jazysqan hattarymyz da az emes. 1977 jyly jazda Ábekeńdi, Muhametjan Qarataev aǵamyz ben jeńgemiz Marhýmany, Ázilhan Nurshaıyqovty Taldyqorǵanǵa qonaq­qa shaqyrdym. Ol kezde Ilııas Jansúgirov at­yndaǵy pedagogıka ınstıtýtynyń rektory­myn. Jaǵdaıymyz bar, shúkirshilik, el ishinde syısyz emespiz. Ol kisilerdi el kórsin, jer kórsin dedim. Arqaly aqyn Ábdilda, synshy Muhamet­jan, jazýshy Ázilhan aǵalarymyz – jeńge­le­rimizdi ilestire kelip, bir aptadaı Jetisýdy erkin aralady. Halyqpen qaýyshyp, jastarmen kezdesken soń, jer jánnatynyń sulý tabıǵa­ty, kópshiliktiń qoshemeti áser etti me – Ábe­keń az kúnde ǵajaıyp jyrlar jazyp tastady. Sol jolǵy Marhýma jeńgemizdiń Muha­met­jan aǵamyzdyń qalaı ıtjekkenge aıdalǵanyn, balalaryn elge qaldyryp jas kelinshektiń qı­yndyqqa tózip, ata-babasy kórmegen ıt aıda­ǵan alysqa jubaıyn izdep barǵanyn, bastan keshken hıkmetin ertegideı ǵyp baıandaǵany áli esimde. Jeńgemizdiń kózinen jasy aǵyp otyr­dy, biz tyrp etpeı otyryp tyńdadyq. Jasy­myzdy ishimizge jutamyz. Qazaqtyń basyna túsken zobalańy kóp. Qaıbir qyzyq áńgime deısiz. Áıteýir jeńgemiz jyrdaı qylyp jetkizdi. Aǵalarymyzdyń osy áńgimeni neshe ret estip otyrǵanyn kim bilsin. Biz Márııa ekeýmiz birinshi ret uıyp tyńdadyq. Osynshama áńgi­me­shil áıel zatyn birinshi ret kezdestirgen edim. Ol kisi áńgime aıtqanda – el basyna tús­ken náýbet, er basyna kelgen azap, mehnat, jala, qataldyq, aıaýsyzdyq, qazaq áıelderiniń jar­ǵa adal, qaısar minezi kóz aldymnan ekran­daǵydaı tizbektelip ótip jatty. Tula boıymyz túrshikti. Bárimiz de biraz ýaqyt ún-túnsiz osharylyp otyryp qaldyq. Sol kezde Ábekeńniń: – Meniń jyrlap júrgen Marhýmam osy, – degen sózi bárimizdi uıqydan oıatyp, esimizdi jıdyrǵandaı bolyp edi. 1987 jyldyń kúzinde men Oqý mınıstri bolyp Almatyǵa qyzmetke aýystym. Kóp keshikpeı Ábekeńnen hat aldym. «Myrzataı, sen «Asyl arnalar» deıtin ǵajap kitap jazǵan ekensiń. Men ony bireýden alyp oqydym. Tamasha. Bul eńbegiń týraly maqala jazbaq oıdamyn» – dep jazypty. Apyrmaı, bir qalada turyp hat jazǵany nesi, telefon soǵa salsa ne qylady dep tań­qaldym. Keıinnen bildim, Almaty keńselerinde bas­shylardyń hatshylary, kómekshileri: «anda ket­ti, munda ketti, anda májilis, munda máji­lis» dep telefondy qospaıdy eken ǵoı. Hatty telefonmen tildese almaǵan soń jazǵan eken. Hatynda «Asyl arnalar» kitabym jaıly álgindeı ystyq yqylasyn bildiripti. Kóp keshikpeı Ábdilda aǵa meniń «Asyl arnalar» degen kitabym týraly «Qazaq ádebıeti» gazetine kólemdi maqala jazdy. Asqar Alataýdaı basymen meniń kitabyma sonshama joǵary baǵa bergenine ishteı rıza boldym. Kóp uzamaı úıine baryp, alǵysymdy aýyzba-aýyz jetkizdim. Sonda Ábekeń: – Myrzataı, ákimdigińdi qaıdam, sen áde­bıetke kerek adamsyń. Qyzmet – qoldyń kiri, búgin bar, erteń joq. Onyń ústine sen jaza alatyn kisisiń, jazǵanda qandaı, keýlep, te­reńdep, opyryp jazady ekensiń. Kúnine bir pa­raqtan jazyp otyrsań-daǵy bir jylda dok­tor­lyq dıssertasııańdy aıaqtaısyń, – degen edi. Ýádeni berýin bergenmen, pende emespiz be, sol dıssertasııany toqsan úshtiń naýryzynda ǵana qorǵadym. Shet elde elshi bolyp júrgende, jıi-jıi habarlasa berýdiń reti kelmeıdi. Únemi qolyń tıe bere me, qolyń tıse de – reti kele bermeıdi, araǵa biraz ýaqyt salyp, Ábekeńmen toqsan altynyń jazynda kezdestim. – Seniń sóziń de ádemi, óziń de ádemisiń, saǵyndym, – dep kózine jas aldy. Kezinde býradaı shaınap, arshyndap, asqaqtap sóıleıtin asyl aǵamnyń ıneniń jasýyndaı kóziniń tesilip otyrǵanyn kórip otyryp, qaıran, ómir-aı dep men de jyladym. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary. Qıyn kezeń. Qıyn zamanda jastar jaǵalasyp júrip kúnin kórer-aý, elge eńbegi sińgen ardager, zııa­ly aǵalardyń, abyzdardyń ahýaly – sol kezde qabyrǵama qatty batty. Qalaı bolar eken dep qatty alańdadym. Kezinde Jambyldy, Kenendi qoltyqtap ós­ken inisi edi. Qaıran Ábekeme solardyń jasyn bersin, toqsanǵa jetip, dúrildete toı jasaıyq dep ishteı tiledim. Asyl aǵa toqsanǵa jaqyn­dap dúnıeden ótti. О́zimen birge bir ǵasyrdy, ǵasyrdy emes-aý, tutas bir dáýirdi alyp ketkendeı boldy. Saǵy synbaǵan syn sardary Muhametjan Qarataev bizge «Ádebıet sy­ny­nan» dáris oqydy. Kóp biletin, ómirden toqy­ǵany mol aǵamyz kóbine kafedra máji­li­sinde tujyrymdap sóıleıtin, dálelmen, dáı­ek­pen, saqaǵa qorǵasyn quıǵandaı ǵyp, ala­qanǵa salǵandaı ǵyp aıtatyn. Bultartqyz­baı­tyn. Bile bermeıdi ekenbiz. Jaqynda «Túrkistan» gazetinde qazaq áde­bıetiniń irgetasyn qalaýshylardyń biri, kór­nekti ádebıet synshysy Muhametjan Qarata­ev­­tyń buryn esh jerde jarııalanbaǵan, ómi­riniń sońynda keıingi urpaqqa amanat qyp jaz­ǵan esteligi jaryq kórdi. Bul estelikti syn­shynyń otbasylyq muraǵat qorynan qalam­ger­diń kelini Jámıla Qarataeva taýyp jarııa­lap­ty. «Atam óziniń ata-anasy, týǵan jeri, qys qys­taýy, jaz jaılaýdan turatyn kóshpeli aýyly, balalyq shaǵy, altyn uıa mektebi, ar­man-maqsaty, zııaly ortasy týraly «Kór­ge­nim men kóńildegim» degen eńbeginde jáne basqa da eńbekterinde jazǵany kópshilikke belgili. Ata-enemniń ónegeli ómirinen Ábdilda Tá­jibaev atanyń «Marhýma» poemasy men «Sóz­der» sıklynan «Muhametjan Qarataev» at­ty ataqty óleńi, Sherıazdan Eleýkenov aǵa­nyń «Muhametjan-Marhýma hıkaıasy», Beısenova Shárbanýdyń «Bir mahabbat baıany» hı­kaıat­tary, Mázen ájemiz ben enemniń derekteýimen dúnıege kelgen estelikterdi ataı ketkim keledi. Atamyz sózge sarań, oıly kisi edi. Estelikke arqaý bolyp otyrǵan kezeńdegi ótken ómiri týraly sóz bolǵan jaǵdaıda – kóp sozbaı, qysqa ǵana «úzilis boldy ǵoı» deı salatyn. Aıtýǵa ońaı 17 jyldyq úzilistiń qııamet-qaıymyn atam 12 paraqqa syıǵyzyp, amanat qaldyrǵanyna búgingi kúni kýáger bolyp otyr­myz», – depti kelini Jámıla. Sol estelikten shaǵyn úzindi oqıyq. « ...1937 jyldyń jazynda Qazaqstan kom­partııasy plenýmynan keıin, jaz ortasynda Ilııas Jansúgirov pen Ǵabbas Toǵjanov usta­lypty. Ol kezde bulardyń ne kinási bar ekenin eshkim bilmeıdi, ustalsa bolǵany – «jaý» atanady. Solaı atanyp jatty. Qazaqstan kompartııasynyń maýsym aı­ynda ótken sezi jurtty halyq jaýlarymen kúreske shaqyryp, sonyń ishinde jazýshylar ortasyn jaýlarmen kúres joq degen jeleýmen zábir synǵa aldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń partııa uıymy bárimizdi jıylysta qyraǵy­lyqqa shaqyryp, jaýlarmen kúresýde belsendilik jasaýǵa mindettep, tapsyrma berdi. Sol tapsyrma boıynsha men Jazýshylar odaǵynyń jaýapty hatshysy retinde «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» gazetiniń 1937 jylǵy 29/8 nómirine maqala jazýǵa májbúr boldym. Maqalanyń aty: «Qazaq ádebıetiniń aver­bahshyldyq qal­dyǵyn tolyq joıý kerek». Averbah degen sózdiń qazaq jaǵdaıyna qatysy joq. Ol – Máskeýde qatty synǵa ushy­raǵan RAPP uıymynyń jaý sanalǵan basshy­sy. О́zimshe ol kezde partııaǵa ún qostym dep bilgen bul maqala, shyndyq turǵysynan jal­py qaraǵanda, ship-shıki qate eken. Biraq onyń sol kezde soraqy qate ekenin kim bilgen?! Kim bilgen keshe ǵana pir tutyp, sıynyp júrgen janashyr Ilııas aǵa Jansúgirov pen synshy Toǵjanovtyń endi aıaq astynan jaý atana­tynyn?! 1956 jylǵy KPSS HH sezinen keıin ǵana bildik qoı olardyń múl­tiksiz aq, adal ekenin, ashyq ta batyl aıta alaty­ny­myzdy.

Myrzataı JOLDASBEKOV. (jalǵasy bar)