Ár úıde áke patsha bolmaǵan soń...

Qazir áleýmetti ári-sári áńgimelerge jetelep, qoǵam pikirin qyryq pyshaq qylyp qoıǵan máseleler kóp-aq. Aıtysa-aıtysa, eshqashan ortaq mámilege kele almaıtyndardyń ýájine qulaq salsańyz, ananiki de durys, myna kisiniki de jón sııaqty. Otbasyndaǵy ozbyrlyq, zorlyq-zombylyq, álimjettik sııaqty túrli ádiletsizdikterden bólek, jaratqannyń yrqyna, óz jynysyna qarsy shyqqandar­dyń bastamasyn kim tyımaq?

26 Naýryz, 2021

Uly is pen ulys

Jyl saıyn osy kúni táýelsiz elimizdiń taǵdyrsheshti qadamy jasalǵan tarıhı sát kóńil tórine qaıta qonaqtaıdy. Budan dál eki jyl buryn, 2019 jyldyń 19 naýryzy Ulystyń qarsańyndaǵy uly is retinde el tarıhyna aıtýly datalardyń biri bolyp endi. 

19 Naýryz, 2021

«Jeti ata» dástúri – qoǵam saýlyǵy

Ertede qazaq hany áz Jánibek elge aty shyqqan emshi О́teıboıdaq Tileýqabyl­ulyn shaqyryp: «Qandaı dertke daýa joq?» dep suraǵan eken. Sonda emshi: «Tuqym qýalaǵan aýrýǵa daýa joq» depti. «Onyń aldyn alýǵa bola ma?» degende, emshi: «Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý», depti. Bul pikirin áıgili shıpager keıingi urpaq bilsin dep hattap-shottap jazyp ketken eken. «Jeti atadan asqannan keıingi atalardan qyz alyspaq kerek. Jıenin almaq – jıenine bermek, emshek súti aralaspasa boldy deıtinderge: qandyq, ańǵaqtyq, ýylymdyq beıim kóp bolmaq. Alalyq, shalajaralymdyq, týylymdyq, jaralystyq bitis, mılaýlyq týylǵylar kóz kórgiligi butan dálelimdik sanalyǵy tappaq» deıdi áıgili dýager.

17 Naýryz, 2021

Balańyz ana tilin bile me?

Búgingi qoǵamymyzda memlekettik til mártebesi bar ana tilimizdiń bolasha­ǵyna eleýli alańdaýshylyq bar. Bul taqy­ryptyń buqaralyq aqparat qural­dary men áleýmettik jelilerde qyzý talqyǵa túsip jatqandyǵy – sonyń aıǵaǵy.

16 Naýryz, 2021

Demokratııa men dúbára urpaq

Ákem mektepte tarıh pen qoǵamtaný pán­derinen sabaq berdi. Sodan da bolar, úıde dastarqan basynda saıasat, demokratııaǵa qatysty áńgimeler jıi aıtylatyn. Birde batystyq demokratııaǵa qatysty sóz órbi­gen­de ápkem: «Demokratııa degen betimen ketý me?» dep saýal qoıǵany bar.

15 Naýryz, 2021

Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar...

«Bos jatqan jer jaý shaqyrady». Osy naqyl oıǵa oralǵanda halyq sırek ornalasqan shekaralyq aımaqtarymyz birden eske túsedi. Ile «Edildiń boıy en toǵaı, el qondyrsam dep edim! Jaǵalaı jatqan sol elge, mal toltyrsam dep edim!» dep ah uryp ótken Mahambettiń armanǵa toly úni qulaqqa jetkendeı bolady.

12 Naýryz, 2021

Shyǵarmashylyq shekarasy

Biz kóbine shyǵarmashylyqta shekara joq dep aıtyp jatamyz. Alaıda qasıetti ónerde máńgilik uly shekara baryn kóbimiz moıyndaǵymyz kelmeıdi. Ol shekara jáne siz ben biz ersili-qarsyly kirip-shyǵyp júre beretin ıesiz esik ıa bolmasa qaraýsyz qaqpa emes, tek jankeshti naǵyz daryn, ómirin ónerge kózsiz qurban etken týma talant ǵana attaı alatyn aı­ryqsha asý, bıiktigine kez kelgen adam­nyń bilim-parasaty jete bermeıtin bólek beles.

11 Naýryz, 2021

Teńdik pen kemdik

Qazirgi qazaq qoǵamynda erkek kin­diktiler­den góri áıelderdiń qoǵamdyq belsendiligi erekshe bolyp tur. Osydan eki jyl buryn perishte bes qyz qapııada qaza bolǵanda bas kóterip, kóshege shyqqan da áıelder edi. Osy analardyń arqasynda kóp balaly otba­sylarǵa beriletin jár­demaqy birden tórt eselep óskenin jurt­shylyq jaqsy biledi. Budan keıin áıel­derdiń mıtıngige shyǵýy jıilep ketti. Aldyńǵy kúni ártúrli plakat ustaǵan qyz-kelinshekter Almatyda taǵy bir sherý ótkizdi. Biraq bul joly olardyń talaby degen surapyl...

10 Naýryz, 2021

Sóz ben istiń alshaqtyǵy

Adam ómiri aqqan ózen sekildi eken. Bilinbeı baıaý jylystaı otyryp, balalyqtyń kókteminen, jastyqtyń jaırańdaǵan jazynan ótip, aqyry máýeli qońyr kúzge de kelip jetedi. Onyń ar jaǵynda kóp nársege moıyn burǵyzbaıtyn, seıil-serýen qurǵyzbaıtyn, kóbinese úıde qamap ustaıtyn qytymyr qys tur. Árıne, qysty durystap qarsy alý úshin qońyr kúzdiń adam úshin jaıly, jaǵymdy bolǵanyna ne jetsin! Sol úshin de adamdar óz ómiriniń kúzi jetkende oǵan daıyndalyp, túrli qareketter jasaı bastaıtyn kórinedi.

04 Naýryz, 2021

Adamnan adamnyń aıyrmasy

Qoǵamdyq pálsapalyq hám tanymdyq turǵydan qaraǵanda «adam» uǵymy asa kúrdeli. HI ǵasyrda ómir súrgen túrik ǵulamasy Máýlana Rýmı: «Adamnyń bolmysy – ishinde ártúrli ańdar mekendeıtin ormanǵa uqsas. Bizdiń boıymyzda taza-las, jaman-jaqsy, ımanı-haıýanı sııaqty myńdaǵan qasıet bar. Eger ishki jan shaharyńda qasqyr ústemdik ete bastasa, adamnyń qasqyrǵa aınalǵany. Jaqsylyqtar men jamandyqtar da jasyryn joldarmen júrekke quıylyp turady. Sát saıyn adamnyń júreginde bir nárse bas kóteredi. Sol sebepti adam keıde perishte, keıde shaıtanı sıpatqa aınalyp otyrady» degen eken.

03 Naýryz, 2021

Kóshbasshylyq kilti

Taıaýda mıllıarder Ilon Mask kóshbas­shy­lyqqa qatysty qyzyq pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda MBA (Isker­lik basqarý magıstri) dárejesin ıelen­gen­derdi basshylyq qyzmetke qoıýdyń qajeti joq. Bul pikir amerıkalyq qoǵamdy dúr silkindirdi desek, artyq aıtqandyq emes.

02 Naýryz, 2021

Kitap baǵyndaǵy baqyt qusy

Ál-Farabı babamyzdyń 1150 jyldy­ǵyn atap óttik. Jahandyq pandemııa jaǵdaıy­na tuspa-tus kelse de, el bar jerde er esimi eleý­siz qalǵan joq. Ártúrli deńgeıdegi ǵy­lymı kon­ferensııalar, mádenı is-shara­lar uıym­­dastyryldy, gazet-jýrnaldarda fara­­bı­­taný­shylardan bastap, ǵalymdar men qalam­­gerlerdiń tanymdyq, zertteý maqa­la­­lary jaryq kórdi. Kórkem jáne derek­ti fılmder túsirildi.

24 Aqpan, 2021

Ádildikten – ádilettilikke

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýy men «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqa­la­synda ashyq, ádil, ádiletti qoǵam men tıim­di memleket qurý máselesine arnaıy toqtaldy. Prezıdenttiń uǵymynda ádiletti mem­leket ornatý halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn jaqsartýmen qatar, barlyq aza­mattyń múddesin birdeı qorǵaýdy ań­ǵar­tady.

23 Aqpan, 2021

«...Kýrer kerek!»

Búginde «eki qolǵa bir kúrek» izdegen­der­diń aldynan osyndaı habarlandyrý kóptep kezdesip jatady. «Izdegenge – su­raǵan» degendeı, suranysqa saı aı­nalamyzdan kýrer bolyp kúneltip júr­genderdi jıi baıqaımyz. Rasynda, el ba­syna indet qaýpi tónip, emin-erkin júris-turysymyz shektelgen shyrǵalań shaqta úıden shyqpaı, kýrer qyzmetine júginýdi jón kóre bastadyq.

19 Aqpan, 2021

«Aıran ishkender» tutylyp júr me? Álde áli de qutylyp júr me?

Qoǵamymyzdy ishten iritip, jegideı jep jatqan jemqorlyq indetimen kúres aıaýsyz ekendigin aıǵaqtaıtyn derekterdi bu­qaralyq aqparat quraldary kún sa­ıyn derlik naǵyz maıdannan kelgen jaqsy lepesteı súıinshilete jarııalaý ústinde. Atqarylǵan istiń nátıjesi de jaman emes: Transparency Inernational ha­lyqaralyq uıymy anyqtaǵan sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksi bo­ıynsha Qazaqstan byltyrǵy jyldyń qorytyndysyna sáıkes alǵash ret 38 ball jınap, aldyńǵy jylǵymen sa­lys­tyrǵanda 19 saty joǵarylap, 94-orynǵa taban tirepti. Elimizdegi sybaılas jem­qor­lyq qylmystarynyń sany 5 pa­ıyzǵa kemigen. Buǵan burynǵy Mem­le­kettik qyzmet isteri jáne sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi eki­ge bólinip, Antıkor qyzmeti jeke vedoms­tvo bolyp qurylǵandyǵy jáne sybaı­las jemqorlyqqa qarsy zańnamanyń aıtar­lyqtaı qataıtylǵany oń yqpalyn tıgizgendigi anyq.

18 Aqpan, 2021

Shaıan salynǵan shelek

Eger siz úlken shelektiń ishine ortasynan toltyryp tiri shaıandardy salyp qoıǵan bolsańyz, jybyrlaǵan jándikter álgi ydystan eshqashan shyǵyp kete almaıtyny qyzyq. Bylaı qarasańyz shamalary bar-aq shaıandar. Tarbıǵan aıaqtaryn bir-birine tirep, baltyrlaryn baspaldaq ete qoısa ydystan ytqyp shyǵardaı-aq áleýetteri jeterlik. Biraq ókinishke qaraı, olar álgi ydystan eshqashan shyǵa almaıdy eken. Nege dep basynda biz de tań qaldyq. Sóıtsek esh qupııasy joq bolyp shyqty. Sol ózimizge jaqsy tanys baıaǵy baqastyq, ómiri bitpeıtin kúndestik, ishtarlyqpen indes kórealmaýshylyq degen kóldeneń kók minezder osy áreketke ábden tosqaýyl bolatyn tárizdi. Beıshara shaıannyń bireýi syrtqa shyqqysy kelip talpynsa, álbette basqalary onyń aıaǵynan tartyp, jarmasyp, jabylyp júrip mindetti túrde qulatyp tynady eken. Iаǵnı men shyqpadym, demek seniń de shyqpaýyń kerek degen jabaıy tirlik.

17 Aqpan, 2021

«Jalǵyz qazyq – myna jurt»

Búginde halqy tyǵyz qonystanǵan ońtústik óńirde jurt mal jaıatyn jer taba almaı jatqanda, eldiń soltústigindegi jaıylymy men egistik jeri mol aýyldarda turǵyndardyń qatary sıregen. Qashanda qazaq «Bos jatqan jer jaý shaqyrady» dep etek-jeńin qymtap otyrǵan.

16 Aqpan, 2021

Memlekettik rámizde min bolmaýy kerek

Memlekettik rámizderimiz – elimizdiń Táýelsizdigin beınelep, halqymyzdyń rýhyn asqaqtatatyn, Qazaqstandy álemge pash etetin qasıetti  atrıbýttar. Olarda esh min bolmaýǵa tıistiligi – aı­daı aqıqat. Bul rette Memlekettik Týy­myz ben Mem­lekettik Eltańbamyz áý bas­tan kóp­shi­liktiń kóńilinen shyǵyp, kózaıy­myna aınaldy.

12 Aqpan, 2021

Kóp qorqytady, tereń batyrady

Dana halqymyz «kóp qorqytady, tereń batyrady» dep tegin aıtqan joq. Mundaǵy «kóp» sózin búgingi kún turǵysynan táp­sir­lesek – demografııa, ıaǵnı qoǵamdaǵy bu­qaranyń salmaǵy. Ásirese, ulan-baıtaq ólkeni menshiktep otyrǵan qazaq sııaqty etnos óz terrıtorııasyna tolyq ıelik etý úshin sany kóp, salmaǵy myǵym bolmaq kerek. Ataqty Buqar jyraý babamyzdyń «Jelkildegen tý kelip, Jer qaıysqan qol kelip, Sonan sasyp turmasqa...» dep bolashaq urpaǵyna beker eskertken joq. Baba sózinen biz «kóp bolsań jaý shappaıdy, týyń jyǵylyp, tútiniń óshpeıdi» degen ózegi nárli, ólshemi keń, ólmes ósıetti ańǵaramyz.

11 Aqpan, 2021

Paternalıstik pıǵyl

Nur-Sultan qalasyndaǵy gúl satatyn dúkenniń aldynda jınalǵan qara­qurym halyq birneshe kúnnen beri áleý­mettik jelide shý bolyp jatyr. Jaı­shy­lyq kúnderi jurtshylyqtyń bir jerde osynsha kóp jınalýy − shynymen de sırek qubylys. Kúnniń sýyǵyna, vı­rýs­tyń órship turǵanyna qaramastan, eldi ala tańnan turǵyzyp, kishkentaı bir dúken­niń aldynda alyp kelgen ne deısiz ǵoı? Sóıtsek, munda utys oınatylatyn kóri­ne­di, jurtshylyqtyń kóksegeni – utystan tegin kólik utyp qalarmyz degen dáme eken.

09 Aqpan, 2021